Bosh sahifa / Tadqiqotlar

Jurnal maqolasi (sharh)Ochiq kirish

Qozog‘istondagi Chu-Sarisu havzasining neft-gaz tizimlari: devon–perm gaz salohiyati sharhi

Petroleum Systems of the Shu-Sarysu Basin, Kazakhstan: A Review of Devonian–Permian Gas Potential

Almas Zhumagulov1, Auez Abetov1, Mehrdad T. Manzari2, Jamilyam Ismailova1

  1. International Center for Deposit Analysis and Development; Department of Chemical Processes and Industrial Ecology; Department of Geophysics and Seismology; Department of Petroleum Engineering, Satbayev University, Almaty, Kazakhstan
  2. School of Mechanical Engineering, Sharif University of Technology, Tehran, Iran
PDF6,5 MB Iqtibos

https://doi.org/10.3390/geosciences15060232

Geosciences, vol. 15, no. 6

Sana2025-yil 18-iyun

Son232

TilIngliz tili

LitsenziyaCC BY 4.0

Nashr etganMDPI

Asosiy jihatlar

  • Havza taxminan 840 × 300 km, taxminan 160 000 km²; cho‘kindi qatlam 5 500 m dan ortiq.
  • 12 ta gaz koni; Amangeldi 884 Bcf, Pridorojnoye 225 Bcf.
  • Hozirgi geotermik gradient 30–35 °C/km; kechki paleozoy paleogradiyenti 4,3–4,5 °C/100 m.
  • Rock-Eval: 29 ta quduqdan 405 ta namuna; vitrinitning aks ettirish qobiliyati 1,39–3,3%; Tmax 300–579 °C; vodorod indeksi 75 mg UV/g TOC dan past.
  • G‘ovaklik: famen qumtoshlari 7–27% (12 mD gacha); ilk toshko‘mir qumtoshlari 3–21,6% (odatda 190 mD dan kam); o‘rta–kechki toshko‘mir 3–10% va ilk perm 19–22% (133 mD gacha).
  • Konlar o‘rtasida bir xil qatlamlardagi qatlam bosimi 40% gacha farq qiladi; Mo‘yinqum botig‘i gazlarida geliy 0,83% gacha.

Annotatsiya

The Shu-Sarysu Basin in central-southern Kazakhstan remains one of the underexplored gas-prone provinces, with 12 discovered gas fields including Amangeldy (884 Bcf) and Pridorozhnoye (225 Bcf). In the context of global energy transition, such basins require integrated geological assessment to constrain exploration potential. Historical studies within the region were spatially limited and prematurely discontinued, resulting in fragmented datasets and a lack of modern interpretation. This review reassesses published geological data within a petroleum systems framework, applying contemporary geodynamic and stratigraphic concepts. Analysis shows that tectonostratigraphic evolution of the basin during Devonian–Permian time (390–250 Ma) favored formation of mature, gas-prone systems within structurally compartmentalized troughs, with effective source, reservoir, and seal configurations. Building on these findings, a three-tier classification of exploration zones is proposed based on system maturity, trap integrity, and gas shows, reflecting geological success probability. This provides a basis for prioritizing future exploration despite limited seismic and drilling coverage in many areas. Recommended priorities include digitization of archival data, structural modeling, modern geochemical and diagenetic analysis, and focused evaluation of promising areas to support future exploration.

Ingliz tilidagi annotatsiya maqoladan olingan. Mualliflar annotatsiyasi CC BY 4.0 litsenziyasi asosida keltirilgan. Annotatsiya ingliz tilida berilgan.

Kalit so‘zlar

  • Chu-Sarisu havzasi
  • Qozog‘iston
  • devon–perm qatlamlari
  • neft-gaz tizimlari
  • gaz istiqboli
  • geologik rivojlanish
  • stratigrafiya va tektonika
  • energetik o‘tish

Sodda qilib aytganda

Satboyev universitetidan Almas Jumag‘ulov, Auez Abetov va Jamilyam Ismoilova hamda Sharif texnologiya universitetidan Mehrdad T. Manzari Qozog‘istonning markaziy va janubiy qismidagi Chu-Sarisu havzasi haqidagi nashr etilgan geologik ma’lumotlarni neft-gaz tizimlari nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqadi. Havza Markaziy Osiyo orogen kamarida joylashgan. U shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa taxminan 840 km, eniga 300 km cho‘zilgan, maydoni taxminan 160 000 km², cho‘kindi qatlam qalinligi 5 500 m dan ortiq. Janubi-g‘arbda Qoratov tizmalari uni Qoratov–Sirdaryo havzasidan ajratib turadi. Talas ko‘tarilmasida, Mo‘yinqum va Ko‘kpansor botiqlarida o‘n ikkita gaz koni topilgan. Eng yirigi Amangeldi (884 Bcf) asosan kechki devon–ilk toshko‘mir karbonatlari va ilk perm terrigen jinslarida joylashgan; Pridorojnoye koni zaxirasi taxminan 225 Bcf deb baholanadi. 1980-yillardan beri yangi kon topilmagan.

2003–2004-yillarda 29 ta quduqdan olingan 405 ta namunada o‘tkazilgan Rock-Eval pirolizi aksariyat namunalarda umumiy organik uglerod (TOC) 1% dan kam, vodorod indeksi esa barchasida 75 mg UV/g TOC dan past ekanini ko‘rsatgan — bu tugagan, gaz hosil qiluvchi kerogenga xos. Eng boy ona jinslar (TOC 1,5–6%) — asosan Tasbuloq va Mo‘yinqum botiqlaridagi vize davrining ko‘mirli ko‘l va botqoq yotqiziqlari. Vitrinitning aks ettirish qobiliyati 1,39–3,3% va Tmax 300–579 °C III tur kerogen yetilgan va o‘ta yetilgan bosqichda ekanini ko‘rsatadi; havzaning janubida yetilganlik shimolidagidan yuqori. Modellashtirish hozirgi 30–35 °C/km geotermik gradient va 4,5 km gacha cho‘kish chuqurligi bu yetilganlikni tushuntira olmasligini ko‘rsatadi. Buning uchun kechki paleozoyda 4,3–4,5 °C/100 m paleogeotermik gradient kerak bo‘lgan; mualliflar buni tektonik impulslar va chuqur issiqlik oqimi bilan bog‘laydi. Mo‘yinqum botig‘i gazlarida geliy 0,83% gacha.

Famen qumtoshlarining g‘ovakligi 7–27%, o‘tkazuvchanligi 12 mD gacha; ilk toshko‘mir qumtoshlarida g‘ovaklik 3–21,6%, o‘tkazuvchanlik odatda 190 mD dan kam. O‘rta–kechki toshko‘mir qumtoshlarida g‘ovaklik 3–10%, ilk perm qumtoshlarida 19–22%, o‘tkazuvchanlik 133 mD gacha. Darzli ilk toshko‘mir ohaktoshlari va darzli poydevorda ham gaz bor. Havza asosan turg‘un (elizion) flyuid rejimli alohida botiqlarga bo‘lingan: konlar o‘rtasida bir xil qatlamlardagi qatlam bosimi 40% gacha farq qiladi. Keng tarqalgan evaporit qopqoqlar gazning permga yuqoriga ko‘chishini cheklagan.

Mualliflar tizim yetilganligi, tuzoqlarning yaxlitligi va gaz belgilariga ko‘ra qidiruv zonalarining uch bosqichli tasnifini taklif qiladi. 2 500–3 500 m cho‘kish chuqurligidagi I zonada isbotlangan konlar, jumladan Amangeldi, Ayraqti, Jarqum va Maldiboy joylashgan. Havzaning katta qismida zamonaviy seysmik va quduq ma’lumotlari yo‘q, shimolda va chekkalarda harorat bevosita o‘lchanmagan. Mualliflar arxiv ma’lumotlarini raqamlashtirish, struktur modellashtirish hamda zamonaviy geokimyoviy va diagenetik tahlillarni tavsiya etadi.

Rasmlar (1)

Jezqazg‘an va Taroz oralig‘idagi Chu-Sarisu havzasi xaritasi: botiq va ko‘tarilmalar, Sarisu va Chu daryolari, seysmik va kesma chiziqlari, namuna olingan quduqlar hamda Amangeldi va Pridorojnoye kabi yashil rangdagi gaz konlari; ichki xaritada havzaning Qozog‘istondagi o‘rni
1-rasm. (a) Chu-Sarisu havzasining Qozog‘istondagi o‘rni; (b) havzaning tektonik tuzilishi va o‘rganilganligi. Botiqlar: I Ko‘kpansor, II Sozaq-Boyqadam, III Jezqazg‘an, IV Tasbuloq, V Mo‘yinqum; ko‘tarilmalar: VI Bugudjil, VII Betpaqdala, VIII Tasti, IX Talas, X Sarisu, XI Quyi Chu; qizil doiralar — geokimyoviy tadqiqot uchun namuna olingan quduqlar; yashil maydonlar — gaz konlari. Manba: Almas Zhumagulov et al. (2025), CC BY 4.0, Zhumagulov va boshq. (2025), 1-rasm, CC BY 4.0.

Iqtibos namunasi

Almas Zhumagulov, Auez Abetov, Mehrdad T. Manzari and Jamilyam Ismailova (2025). Petroleum Systems of the Shu-Sarysu Basin, Kazakhstan: A Review of Devonian–Permian Gas Potential. Geosciences, vol. 15, no. 6, 232. https://doi.org/10.3390/geosciences15060232