Qonunchilik
O‘zbekistonda geotermal energiya, issiqlik nasoslari va qayta tiklanuvchi issiqlik rivojini belgilovchi qonunlar, farmonlar va strategiyalar. Har birining qisqacha mazmuni sodda tilda bayon qilingan, rasmiy matnga havola berilgan.
Qonunlar
-
Qonun
O‘RQ-539
2019-yil 21-may
Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida
Qayta tiklanuvchi energetikaga oid asosiy qonun. 3-moddada yer issiqligi (geotermal energiya) qayta tiklanuvchi energiya manbalari qatorida sanab o‘tilgan, 7-modda esa Energetika vazirligini vakolatli davlat organi etib belgilaydi. Qayta tiklanuvchi manbalardan o‘z ehtiyoji uchun elektr yoki issiqlik energiyasi ishlab chiqarishga ruxsatnoma kerak emas. Biroq qayta tiklanuvchi manbalarda ishlaydigan issiqlik qurilmalarini hududiy yoki magistral issiqlik tarmoqlariga ulash mumkin emas (15–16-moddalar). Dastlab 14-moddada belgilangan soliq imtiyozlari 2025-yil 1-yanvardan buyon Soliq kodeksi bilan tartibga solinadi.
-
Qonun
O‘RQ-1076
2025-yil 30-iyul
O‘zbekiston Respublikasining Suv kodeksini tasdiqlash to‘g‘risida
Suv kodeksi 1993-yilgi «Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida»gi Qonun o‘rnini egalladi. 15-modda yer osti suvlarini boshqarishni Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligiga yuklaydi (termal suvlar ham shu toifaga kiradi), yer usti suvlari esa Suv xo‘jaligi vazirligi zimmasida. Termal suv quduqlariga suvdan maxsus foydalanish va unga ruxsatnoma berish (55–56-moddalar) hamda yer osti suvlaridan foydalanish (123-modda) haqidagi moddalar taalluqli.
-
Qonun
O‘RQ-987
2024-yil 31-oktabr
Yer qa’ri to‘g‘risida
Yer qa’ri to‘g‘risidagi yangi qonun 2002-yilgi «Yer osti boyliklari to‘g‘risida»gi Qonun o‘rnini egalladi. Qonun suvlarga tatbiq etilmaydi; faqat ichimlik yoki balneologik maqsadlarga yaroqsiz, sanoat ahamiyatiga ega yer osti suvlari bundan mustasno. Vakolatli organlar qatorida Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi ham ko‘rsatilgan. Vazirlikning geotermal suv konlariga oid 2025-yilgi yo‘riqnomasi huquqiy asos sifatida aynan shu qonunga tayanadi.
-
Qonun
O‘RQ-940
2024-yil 7-avgust
Energiyani tejash, undan oqilona foydalanish va energiya samaradorligini oshirish to‘g‘risida
1997-yilgi «Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida»gi Qonun o‘rnini egalladi. Qonunda energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiyadan keng foydalanish uchun moliyaviy va soliq rag‘batlari ko‘zda tutilgan (6-modda). Qayta tiklanuvchi energiya qurilmalarini o‘rnatish energiya samaradorligini oshirish chorasi sanaladi (11-modda), Davlat energetika reyestriga kiritilgan tashkilotlar esa energetik auditdan o‘tishi shart (16-modda).
Prezident farmonlari va qarorlari
-
Prezident qarori
PQ-371
2026-yil 13-oktabr
Ilg‘or «yashil» texnologiyalar asosida issiqxona xo‘jaliklarini rivojlantirish va aholi tomorqa yer maydonlaridan samarali foydalanish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida
2026-yil 1-noyabrdan 2030-yil 1-aprelgacha issiqlikni tejaydigan qoplamali yoki «yashil» usulda (issiqlik nasoslari, geotermal, quyosh yoki yuqori samarali elektr isitish bilan) isitiladigan issiqxonalarga oktabrdan martgacha sarflangan elektr energiyasi qiymatining 50%i qoplab beriladi. Toshkent viloyatining beshta tumanida tomorqa issiqxonalari uchun quyosh panellari, issiqlik nasoslari va boshqa energiya tejovchi uskunalar narxining 40%i (100 mln so‘mgacha) qoplanadi. Qaror matni hali lex.uz saytida e’lon qilinmagan, shuning uchun bu bayon Adliya vazirligining Kun.uz va Spot.uz keltirgan xabariga asoslangan.
-
Prezident farmoni
PF-46
2026-yil 25-mart
Atmosfera havosi sifatini yaxshilashga qaratilgan «Toza havo» umummilliy loyihasini amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida
Farmon 2026–2030-yillarda havo sifatini yaxshilash maqsadlarini, jumladan ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarini 10,5%ga kamaytirishni belgilaydi. 2026-yil 1-apreldan Toshkentda yangi sanoat zonalari ochishga muddatsiz moratoriy joriy etiladi; xizmat ko‘rsatish yoki moliya sohasidagi zonalar bundan mustasno. Farmondagi Toshkent shahri dasturining 10-bandiga ko‘ra, Energetika vazirligi, Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi hamda Ekologiya qo‘mitasi ikki oy ichida Toshkent shahri va uning atrofidagi issiqxonalar joylashgan hududlarda geotermal isitishni joriy etish uchun yer uchastkalari va yer osti suvlari zaxiralarini, yer osti suvlarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish masalalarini tahlil qilib, takliflar kiritishi kerak.
Rasmiy matn (o‘zbek tilida, Toshkent shahri dasturi bilan)Bizning xabarimiz
-
Prezident qarori
PQ-100
2025-yil 11-mart
Uy-joy hamda bino-inshootlarni issiqlik energiyasi bilan ta’minlash sohasini tubdan isloh qilish hamda binolarning energiya samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
2025-yil 1-iyundan yangi quriladigan va rekonstruksiya qilinadigan binolarning loyiha hujjatlarida, moliyalashtirish manbaidan qat’i nazar, qayta tiklanuvchi energiya qurilmalari, quyosh kollektorlari yoki issiqlik nasoslari kabi muqobil isitish tizimlari va energiya tejovchi uskunalar bo‘lishi shart. Binoni foydalanishga topshirishga ruxsat berishda shu talab tekshiriladi. Qaror bilan Chinoz va Oltiariq tumanlarida to‘rt qavatli uylarni issiqlik nasoslari va quyosh panellari bilan isitadigan tajriba-sinov (pilot) loyihalari, Buxoro viloyatida esa ijtimoiy soha obyektlari uchun issiqlik nasoslari va quyosh kollektorlari ham moliyalashtiriladi.
-
Prezident farmoni
PF-63
2025-yil 27-mart
Energiya samaradorligini oshirish sohasida davlat boshqaruvini takomillashtirish va energiya servis kompaniyalari xizmatlari bozorini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
Farmon bilan Vazirlar Mahkamasi huzurida Energiya samaradorligi milliy agentligi tuzilgan. 2025-yil 1-iyuldan agentlik uy-joylardagi energetik audit, quyosh panellari va quyosh kollektorlari xarajatlarining 20%ini, issiqlik nasoslari (havo, suv va geotermal) narxining esa 40%ini bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravarigacha qoplaydi. Quyosh panellari, quyosh kollektorlari va issiqlik nasoslari uchun subsidiya faqat agentlik platformasi orqali sotib olingan uskunalarga beriladi. Hozirgi subsidiya qoidalari Vazirlar Mahkamasining 2025-yil oktabrdagi 673-son qarori bilan belgilangan.
-
Prezident farmoni
PF-22
2025-yil 14-fevral
Tomorqa yer egalari va dehqon xo‘jaliklari faoliyatida zamonaviy tashkiliy tizimni joriy qilish va moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida
Farmonda aholi tomorqalarida «yashil» tamoyillar asosida energiya tejamkor issiqxonalar qurish va oilalarga ularni barpo etishda yordam berishning yangi usullarini joriy etish ko‘zda tutilgan. Tayyor issiqxonalar aholiga besh yil muddatga, 24 oylik imtiyozli davr bilan lizingga beriladi.
-
Prezident qarori
PQ-57
2023-yil 16-fevral
2023-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
Quvvati 100 kVtgacha bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiya qurilmasini o‘rnatgan shaxslar qurilma ishga tushirilgan kundan boshlab uch yilga mol-mulk solig‘i va yer solig‘idan ozod qilinadi. O‘rnatilgan quvvatning kamida 25%iga teng energiya saqlash tizimi bo‘lsa, imtiyoz o‘n yilga beriladi. Qaror bilan «Quyoshli xonadon» dasturi ham boshlangan: xonadonlarga tarmoqqa uzatgan ortiqcha quyosh elektr energiyasining har bir kVt·soati uchun 1 000 so‘m to‘lanadi. Issiqlik nasoslari qayta tiklanuvchi energiya qurilmalariga kiradimi-yo‘qmi, qarorda aytilmagan.
-
Prezident qarori
PQ-439
2022-yil 7-dekabr
Yer osti suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishni tartibga solish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida
Qaror suv quduqlarini burg‘ulash uchun gidrogeologik xulosa va suvdan maxsus foydalanishga ruxsatnoma olishni, 2023-yil 1-apreldan esa burg‘ulash tashkilotlarini litsenziyalashni joriy etadi. 2024-yil 1-yanvardan yer osti suvi olinadigan har bir inshootda hisoblagich bo‘lishi shart; jismoniy shaxslarning sutkasiga 5 m³ gacha shaxsiy ehtiyoj uchun suv olishi bundan mustasno. Hisobga olinmagan suv uchun soliq belgilangan stavkadan besh baravar ko‘p undiriladi. Bu talablar termal suv yoki ochiq konturli issiqlik nasosi uchun qaziladigan har qanday quduqqa taalluqli.
-
Prezident qarori
PQ-4422
2019-yil 22-avgust
Iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohaning energiya samaradorligini oshirish, energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirishning tezkor chora-tadbirlari to‘g‘risida
Qaror 2030-yilgacha elektr energiyasi ishlab chiqarishda qayta tiklanuvchi manbalar ulushini 25%dan oshirish maqsadini qo‘ygan, qayta tiklanuvchi energiya qurilmalari va ularning ishlab chiqaruvchilariga soliq imtiyozlari bergan, xonadonlarga esa quyosh panellari va quyosh suv isitkichlari uchun 30% kompensatsiya joriy etgan. Unda zamonaviy issiqlik nasoslarini joriy etish va uy-joylarda issiqlik nasoslaridan foydalanishdagi xorij tajribasini o‘rganish ham ko‘zda tutilgan.
Hukumat va vazirliklar hujjatlari
-
Vazirlar Mahkamasining qarori
673-son
2025-yil 24-oktabr
Energiya servis xizmatlari bozorini shakllantirish hamda aholi uy-joylarining energiya samaradorligi oshirilishini rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
Uy-joylarda issiqlik nasoslari o‘rnatishni rag‘batlantiradigan asosiy hujjat. Energetik auditdan keyin xonadonlarga audit xarajatining 100%i, quyosh panellari, quyosh kollektorlari va boshqa isitish qurilmalari narxining 20%i hamda issiqlik nasosini sotib olish va o‘rnatish xarajatining 40%i bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravarigacha qaytariladi. Subsidiyalarni Energiya samaradorligi milliy agentligi to‘laydi. Qarordagi ta’rifga ko‘ra, geotermal manbalardan energiya oladigan qurilmalar ham issiqlik nasosi hisoblanadi.
-
Vazirlar Mahkamasining qarori
162-son
2026-yil 9-aprel
Surxondaryo viloyatida issiqxona xo‘jaliklarini yanada rivojlantirish bo‘yicha navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida
Qaror poytaxt atrofidagi issiqxonalarni atrof-muhitni ifloslantiruvchi usulda isitishdan bosqichma-bosqich voz kechishni ko‘zda tutadi. Toshkent shahri hamda Yuqori Chirchiq, Qibray, Yangiyo‘l, Zangiota va Toshkent tumanlarida 2026-yil 1-iyundan ko‘mir, mazut yoki boshqa zararli yoqilg‘ida ishlaydigan yangi issiqxonalar ochishga yo‘l qo‘yilmaydi, 2026-yil 1-avgustdan issiqxonalarga gaz berish to‘xtatiladi. Ko‘mir, shina yoki mazut yoqib atrof-muhitni ifloslantirganlik uchun kompensatsiya to‘lovlari yigirma baravar oshiriladi. «Surxon-Agro» zonasiga ko‘chadigan issiqxona egalariga ko‘chishda yordam beriladi.
-
Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligining qarori
8-son, 13-ilova
2025-yil 9-aprel
Yer osti suvlarining ekspluatatsiya zahiralari va prognoz resurslarini geotermal suvlar konlariga qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma
Topilgan normativ hujjatlar orasida geotermal suvlarga maxsus bag‘ishlangani faqat shu. Unda geotermal suv kimyoviy tarkibidan qat’i nazar harorati 35 °C dan yuqori bo‘lgan yer osti suvi deb ta’riflanadi. Bunday suvlar termal (100 °C gacha) va o‘ta qizigan (100 °C dan yuqori) suvlarga bo‘linadi. Yo‘riqnomada zaxiralarni tasniflash va baholash tartibi, jumladan geotermal salohiyatni gigajoul, megavatt va tonna shartli yoqilg‘ida hisoblash belgilangan. U 1994-yilgi yo‘riqnoma o‘rnini egallagan va geologiya-qidiruv ishlarini bajaradigan barcha tashkilotlar uchun majburiy. Hujjat Hukumat portalida e’lon qilingan, lex.uz saytida esa yo‘q.
-
Vazirlar Mahkamasining qarori
119-son
2014-yil 12-may
O‘zbekiston Respublikasining yer qa’ri monitoringini olib borish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida
Qaror yer qa’rining davlat monitoringini joriy etadi. Sifati va miqdori kuzatib boriladigan obyektlar qatorida «yer osti suvlari (shu jumladan termal va mineral suvlar)» ham sanab o‘tilgan.
Strategiyalar va iqlim maqsadlari
-
Parij kelishuvi doirasidagi iqlim majburiyati
NDC 3.0
2025-yil 6-noyabr
O‘zbekiston Respublikasining uchinchi milliy darajada belgilangan hissasi
O‘zbekistonning amaldagi iqlim majburiyati: 2035-yilgacha YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan issiqxona gazlari chiqindilarini 2010-yilga nisbatan 50%ga kamaytirish. Kelgusi besh yilda qayta tiklanuvchi manbalardan olinadigan energiya ulushini 54%ga yetkazish rejalashtirilgan. Hujjatda qayta tiklanuvchi energiya quvvatlarini 25 000 MVtga yetkazish maqsadi tilga olingan, isitish tizimlarini modernizatsiya qilish va tomorqalarda energiya tejamkor issiqxonalar qurish ham ko‘zda tutilgan.
-
Prezident farmoni
PF-21
2026-yil 16-fevral
Mamlakat taraqqiyotining 2030-yilgacha mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida
Farmon 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan yangilangan «O‘zbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqladi va 2023-yilgi dastlabki strategiya farmoni o‘rnini egalladi. Energetika va iqlimga oid yangilangan maqsadli ko‘rsatkichlar 1-ilovada keltirilgan; biz bu ilovani hali ko‘rib chiqa olmadik.
-
Prezident qarori
PQ-436
2022-yil 2-dekabr
2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining «yashil» iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida
2030-yilgacha mo‘ljallangan «yashil» iqtisodiyot dasturi: 15 GVt qayta tiklanuvchi energiya quvvatlari, elektr energiyasining 30%dan ortig‘ini qayta tiklanuvchi manbalardan ishlab chiqarish, sanoatda energiya samaradorligini kamida 20%ga oshirish, YaIMning energiya sig‘imini 30%ga kamaytirish va YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan issiqxona gazlari chiqindilarini 2010-yilga nisbatan 35%ga qisqartirish.
-
Prezident qarori
PQ-4477
2019-yil 4-oktabr
2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining «yashil» iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida
O‘zbekistonning «yashil» iqtisodiyotga o‘tishga oid birinchi strategiyasi. Unda qozonxonalarda suvni quyosh kollektorlari bilan isitish, qishloq va chekka hududlarni quyosh energiyasi hisobiga issiqlik va elektr bilan ta’minlash hamda binolarda issiqlik nasosi funksiyali konditsionerlar o‘rnatish ko‘zda tutilgan. Strategiyaning ayrim qismlariga 2022-yilda PQ-436 bilan o‘zgartirish kiritilgan.
Kuchini yo‘qotgan, ammo hamon tez-tez tilga olinadigan hujjatlar (5)
PF-158 · 2023-yil 11-sentabr
«O‘zbekiston — 2030» strategiyasi to‘g‘risida. Qayta tiklanuvchi energiya quvvatlarini 25 000 MVtga, ularning umumiy iste’moldagi ulushini 40%ga yetkazish va YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan issiqxona gazlari chiqindilarini 2010-yilga nisbatan 30%ga qisqartirish maqsadlarini belgilagan. 2026-yil 17-fevralda PF-21 bilan almashtirilgan. Matn
NDC · 2021-yil
Yangilangan milliy darajada belgilangan hissa. 2030-yilgacha YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan issiqxona gazlari chiqindilarini 2010-yilga nisbatan 35%ga kamaytirish va 2030-yilga borib elektr energiyasining kamida 25%ini qayta tiklanuvchi manbalardan olish majburiyati. 2025-yil noyabrda uchinchi NDC bilan almashtirilgan. Matn
412-I · 1997-yil 25-aprel
Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida. 2024-yil 9-noyabrda kuchini yo‘qotgan, uning o‘rnini O‘RQ-940 egallagan. Amaldagi hujjat
444-II · 2002-yil 13-dekabr
Yer osti boyliklari to‘g‘risida. 2025-yil 2-fevralda kuchini yo‘qotgan, uning o‘rnini O‘RQ-987 egallagan. Amaldagi hujjat
837-XII · 1993-yil
Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida. 2025-yil 31-oktabrda Suv kodeksi kuchga kirishi bilan bekor qilingan. Amaldagi hujjat
Qisqacha mazmunlar faqat ma’lumot uchun berilgan, ular yuridik maslahat emas. Matnlar 2026-yil 14-oktabr kuni lex.uz, Hukumat portali va BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasi (UNFCCC) reyestrida tekshirilgan. Qonunlarga o‘zgartirishlar kiritilib turadi, shuning uchun har doim rasmiy matnni tekshiring. Hujjat raqamlaridagi qisqartmalar: O‘RQ = O‘zbekiston Respublikasining Qonuni; PF = O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni; PQ = O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. Ro‘yxatga kirmay qolgan hujjatni bilsangiz, bizga xabar bering.