Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Zilzilalarning gidrogeoseysmologik darakchilari
Гидрогеосейсмологические предвестники землетрясений
- Institute of Seismology, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Ozodbosh bulog‘i, 41,54° sh.k., 69,63° sh.u.: sarfi 5 l/daqiqa, suv harorati 17–19 °C, minerallashuvi 0,7–1,0 g/l.
- Namuna olish haftasiga ikki marta, 2010-yil avgust – 2013-yil noyabr.
- Zilzilalar: To‘yabo‘g‘iz, 2013-yil 25-may, M = 5,6, 70 km; Marjonbuloq, 2013-yil 26-may, M = 6,2, 200 km.
- Anomaliyalar 2013-yil 25-maydan taxminan to‘qqiz oy oldin boshlangan, 55–160 sutka davom etgan, eng yuqori qiymatlari fondan 150–800% yuqori.
- Vodorod ko‘payganda pH 7,1 dan 7,6 gacha ko‘tarilgan.
Kalit so‘zlar
- gidrogeoseysmologiya
- yer osti suvlari
- erigan gazlar
- geliy
- Toshkentoldi artezian havzasi
- Ozodbosh bulog‘i
- zilzila darakchilari
Qisqacha mazmun
Toshkentdagi O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya institutidan Sh.S. Yusupov va L.Yu. Shin Toshkent geodinamik poligonida gidrogeoseysmologik darakchilar — kuchli zilzilalar oldidan yer osti suvlarining gaz, kimyoviy, izotop va fizik xossalarida yuz beradigan o‘zgarishlar ustidan olib borilgan ko‘p yillik kuzatuvlarni taqdim etadi. Bunday kuzatuvlar o‘zi oqar quduqlar va buloqlarda olib boriladi.
Ozodbosh bulog‘i (41,54° sh.k., 69,63° sh.u.) Toshkentoldi artezian havzasida, Qarjontov uzilma zonasida joylashgan va paleozoy jinslaridagi yer osti suvlari bilan to‘yinadi. Uning sarfi 5 l/daqiqa, suv harorati 17–19 °C, minerallashuvi 0,7–1,0 g/l. 2010-yil avgustdan 2013-yil noyabrgacha buloqdan haftasiga ikki marta namuna olingan; xlor va gidrokarbonat an’anaviy usullarda, gaz tarkibi xromatografiyada aniqlangan. Kuzatuv davri 2013-yil 25-maydagi To‘yabo‘g‘iz zilzilasi (M = 5,6, buloqdan 70 km) va 2013-yil 26-maydagi Marjonbuloq zilzilasini (M = 6,2, 200 km) qamrab oladi. 2013-yil 25-maydagi zilziladan taxminan to‘qqiz oy oldin, asosan gaz tarkibida, yaqqol anomaliyalar paydo bo‘lgan; ular 55–160 sutka davom etgan, eng yuqori qiymatlari ko‘p yillik fondan 150–800% ga oshgan. Shunga o‘xshash o‘zgarishlar shu uzilma zonasida 20–30 km radiusda joylashgan, yuqori bo‘r va to‘rtlamchi suvlarini ochgan Chotqol, Minora va DAN quduqlarida ham kuzatilgan. Ozodboshi havza yer osti suvlarining keyinroq o‘tkazilgan izotop tadqiqotidagi namuna olish nuqtalaridan biri hamdir.
Mualliflar gaz anomaliyalarini zilzila oldidan suvli jinslar deformatsiyalanganda ularning yopiq g‘ovaklaridan suvga ko‘proq geliy, vodorod va karbonat angidrid o‘tishi bilan bog‘laydi; vodorodning ko‘payishi bilan birga pH 7,1 dan 7,6 gacha ko‘tarilgan, karbonat muvozanati buzilgan va oksidlanish jarayonlari o‘zgargan. Ular darakchilarni o‘tkazuvchanligi yuqori zonalarda tarkibi turlicha suvlarning aralashish sharoiti o‘zgarishi va yoriqli jinslarda suv bilan tog‘ jinsi o‘zaro ta’siri orqali tushuntiradi. Mualliflar suv harorati, bosim, sarf, elektr o‘tkazuvchanlik, pH va Eh ni kamida soatiga bir marta avtomatik qayd etishni hamda yer osti suvlarida He, H₂, O₂, N₂, CO₂, Ar va SO₂ izotoplarini o‘rganishni taklif qiladi.
Rasmlar (1)
Iqtibos namunasi
Sh. S. Yusupov and L. Yu. Shin (2019). Hydrogeoseismological earthquake precursor. Seysmologiya muammolari (Problems of Seismology), No. 2, 2019, pp. 36–40. https://seismos.uz/uploads/pdf/journal/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%202019%20%E2%84%962.pdf