Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Gidrogeoseysmologik ko‘rsatkichlarning axborotliligini baholash
Оценка информативности гидрогеосейсмологических параметров
- Institute of Seismology, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Chortoq 2-son qudug‘i (Farg‘ona): neogen (N₁) qumtosh va konglomeratlari, 1 248–1 262 m; minerallashuvi 46 g/l, Na 45, Ca 40 va Mg 15 (ekv.-%) li xloridli suv; 48 °C.
- Tekstil qudug‘i (Toshkent): quyi bo‘r, 2 300 m; minerallashuvi 1,0 g/l, Cl 46, CO₃+HCO₃ 36, SO₄ 18, Na+K 97 (ekv.-%); 34,0 °C.
- Jongeldi–Tuyakochor: quyi bo‘r va paleozoy ohaktosh va qumtoshlari, 1 200 m; 46,0 °C.
- IBK qudug‘i (Qarjantov uzilmasi zonasi): bo‘r davri ohaktosh va qumtoshlari, 810–1 940 m; minerallashuvi 1,0 g/l, HCO₃ 45, Cl 35, SO₄ 20, Na+K 94 (ekv.-%).
- Chimyon NP-1 qudug‘i (Farg‘ona): neogen-to‘rtlamchi konglomerat va qumtoshlari, 220–295 m; minerallashuvi 0,63 g/l, SO₄ 48, HCO₃ 40, Cl 12, Mg 44, Na 29, Ca 27 (ekv.-%); 19 °C.
- Jumabozor 2: neogen-to‘rtlamchi (N₂–Q₂), 350 m, 19,0 °C. Sho‘rchi 8: neogen-to‘rtlamchi (N₂–Q₂), 427 m, 20,3 °C.
- Sho‘rchi 8 (2000–2024-yillar, M ≥ 5,0): kislorod, azot va karbonat angidrid holatlarning 75–90 foizida axborotli.
- Tuyakochor (2014–2024-yillar, M ≥ 4,0): pH va Eh holatlarning 80 foizidan ko‘prog‘ida axborotli.
Annotatsiya
The article presents the results of assessing the information content of gas-chemical parameters of groundwater during the occurrence of earthquakes with a magnitude of M ≥ 5 that occurred in 2000-2024 in the territory of the Republic of Uzbekistan. The most informative gas-chemical indicators of precursor nature and the uninformative indicators associated with the region’s general geodynamic processes are identified.
Ingliz tilidagi annotatsiya jurnal sonining PDF faylidan olingan. Mualliflar annotatsiyasi litsenziyasi asosida keltirilgan. Annotatsiya ingliz tilida berilgan.
Sodda qilib aytganda
Seysmologiya institutidan A.V. Rasulov, A.I. Tuychiyev va B.R. Qayumov 2000–2024-yillarda O‘zbekistonda sodir bo‘lgan magnitudasi 5 va undan yuqori zilzilalar kuzatuv quduqlaridagi yer osti suvlarining gaz va kimyoviy ko‘rsatkichlarida qanchalik aks etganini baholaydi. Quduqlar mamlakat seysmogen zonalaridagi gidrogeoseysmologik stansiyalar tarmog‘iga kiradi. Mualliflar har bir zilzilaga kuzatuv nuqtasidagi shartli energiyani beradi: K1 = K − 2,5·lgR, bunda K — zilzilaning energetik sinfi, R — nuqtagacha masofa. So‘ng har bir ko‘rsatkichning anomal o‘zgarishlarini zilzilaning tayyorlanish va sodir bo‘lish bosqichlari bilan solishtiradi.
Farg‘ona geodinamik poligonida, Shimoliy Farg‘ona chuqur uzilmasi zonasida Chortoqda joylashgan Chortoq 2-son qudug‘i suvni 1 248–1 262 m chuqurlikdagi neogen (N₁) qumtosh va konglomeratlaridan oladi: bu natriy, kalsiy va magniyli xloridli suv, minerallashuvi 46 g/l, harorati 48 °C. Janubiy Farg‘ona chuqur uzilmasi zonasidagi Chimyon NP-1 qudug‘i 220–295 m dagi neogen-to‘rtlamchi konglomerat va qumtoshlardan minerallashuvi 0,63 g/l, harorati 19 °C bo‘lgan sulfat-gidrokarbonatli suv chiqaradi. Qarjantov chuqur uzilmasi zonasida Sabzavot-poliz ekinlari institutidagi (IBK) quduq 810–1 940 m dagi bo‘r davri ohaktosh va qumtoshlarini ochgan, suvi gidrokarbonat-xlorid-sulfatli natriyli, 1,0 g/l; Toshkentdagi Tekstil qudug‘i esa 2 300 m dagi quyi bo‘r jinslaridan 34 °C li, 1,0 g/l xlorid-gidrokarbonatli natriyli suv beradi. Qolgan quduqlar — Markaziy O‘zbekistondagi Jumabozor 2 (neogen-to‘rtlamchi, 350 m, 19 °C), janubdagi Sho‘rchi 8 (neogen-to‘rtlamchi, 427 m, 20,3 °C) va platformadagi Jongeldi–Tuyakochor (quyi bo‘r va paleozoy ohaktosh va qumtoshlari, 1 200 m, 46 °C).
Quduqlarning javobi turlicha. Chortoq 2 da geliy, metan, karbonat angidrid, etan, pH va Eh zilzilalar bilan ko‘pincha o‘zgargan, vodorod, kislorod, azot, gidrokarbonat va xlor esa asosan o‘zgarmagan. Tekstil qudug‘ida ko‘rsatkichlarning ko‘pchiligi, jumladan geliy, kislorod, azot, pH, gidrokarbonat, xlor va suv harorati axborotli bo‘lgan; vodorod va karbonat angidrid esa asosan axborotsiz. IBK qudug‘ida (2002–2024) gazlarning ko‘pi, gidrokarbonat, xlor va harorat asosan fon o‘zgarishlarini ko‘rsatgan, faqat pH va Eh ko‘proq axborotli bo‘lgan. Sho‘rchi 8 da kislorod, azot va karbonat angidrid holatlarning 75–90 foizida javob bergan, geliy va vodorod kamdan-kam; suv harorati va debit esa asosan gidrogeologik va mavsumiy omillar ta’sirida o‘zgargan. Tuyakochorda (2014–2024-yillar, magnitudasi 4 va undan yuqori zilzilalar) pH va Eh holatlarning 80 foizidan ko‘prog‘ida axborotli bo‘lgan, gazlar, gidrokarbonat, xlor va harorat esa asosan axborotsiz. Jumabozor 2 da 2002–2023-yillarda gaz tahlillari o‘tkazilmagan; u yerda eng axborotli ko‘rsatkich Eh bo‘lgan.
Mualliflar xulosasiga ko‘ra, bir qancha stansiyalarda, jumladan chuqur uzilmalar zonalarida, zilzila tayyorlanishining eng barqaror ko‘rsatkichlari pH, Eh va ayrim gazlar (kislorod, azot, karbonat angidrid), geliy, vodorod, suv harorati va debit esa asosan fon, gidrogeologik va mavsumiy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Ular eng sezgir ko‘rsatkichlarni har bir kuzatuv qudug‘i uchun uning tektonik va gidrogeologik sharoitiga qarab alohida tanlashni tavsiya qiladi.
Rasmlar (1)
Iqtibos namunasi
A. V. Rasulov, A. I. Tuychiev and B. R. Kayumov (2026). Assessment of the information content of hydrogeoseismological parameters. Geologiya i mineral'nye resursy (Geology and Mineral Resources), No. 3, 2026, pp. 80–83. https://mridm.uz/en/assets/journal/pdf/3_2026.pdf