Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Zilzilalarni prognozlashda gidrogeokimyoviy monitoring uchun quduqlarni tanlash
К выбору объектов гидрогеохимического мониторинга для прогноза землетрясений
- Institute of Seismology, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Mos quduqlar: o‘zi oqar artezian, chuqurligi 900 m dan ortiq, sarfi va harorati doimiy, xo‘jalikda ishlatilmaydi, bosim, harorat va ob-havo qayd etiladi.
- Modellashtirilgan quduqlar: 1 500 m va 45 °C; 1 200 m va 35 °C; 1 000 m va 25 °C.
- Jo‘mrak ochilgandan keyingi dastlabki 5 daqiqada erigan geliy 90% ga kamayadi.
- F-4 (Fayzobod) qudug‘i: og‘izdagi ko‘pi bilan 200 mm suv ustuni qarshi bosim geliy tebranishlarini 2–3 baravar kamaytirgan.
- Toshkent, Farg‘ona, Samarqand va Markaziy Qizilqum poligonlarida to‘qqizta kompleks stansiya.
Kalit so‘zlar
- gidrogeokimyoviy monitoring
- o‘zi oqar quduqlar
- erigan geliy
- degazatsiya
- termal suvlar
- zilzilalarni prognozlash
Qisqacha mazmun
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya institutidan T.L. Ibragimova zilzilalarni prognozlashga qaratilgan gidrogeokimyoviy monitoring uchun quduq va buloqlarni tanlash mezonlarini bayon qiladi. Bu usul Toshkentda 1966-yilgi zilziladan oldin olib borilgan ishlardan boshlangan: o‘shanda termomineral suvdagi radon konsentratsiyasi qariyb 5 baravar oshgan. O‘zbekistondagi hozirgi kuzatuv tarmog‘ida asosan jo‘mrak orqali ishlatiladigan («jo‘mrak rejimi») yoki sayoz quduqlardan foydalaniladi, muallif buni noto‘g‘ri xavotirlar va zilzilalarni qayd eta olmaslik bilan bog‘laydi.
Mezonlar: o‘zi oqar artezian quduq; chuqurligi 900 m dan ortiq; sarfi va harorati doimiy; suvi xo‘jalik ehtiyojlariga ishlatilmaydi; kimyoviy ko‘rsatkichlar bilan birga bosim, harorat va meteorologik ko‘rsatkichlar qayd etiladi. Deyarli barcha o‘zi oqar quduqlar va termal suv buloqlariga xos o‘z-o‘zidan gaz ajralishi gaz-suv aralashmasini oqib chiqish sharoitidagi kichik o‘zgarishlarga ham sezgir qiladi. F-4 (Fayzobod) qudug‘ida og‘iz qismining yangi konstruksiyasi bosimni ko‘pi bilan 200 mm suv ustuniga oshirgan va geliy tebranishlari amplitudasini 2–3 baravar kamaytirgan; shunga o‘xshash natijalar Qirg‘izistondagi Issiq-Ota termal suv konida ham olingan. Farg‘ona poligonidagi G‘anchi qudug‘ida 1981-yil iyun boshida suv sathining 4,5 sm ko‘tarilishi 1981-yil 30–31-mayda yoqqan 60–70 mm yomg‘irdan keyin kuzatilgan.
O‘zbekistonda zilzilalarni prognozlash uchun gidrogeokimyoviy kuzatuvlar Toshkent, Farg‘ona, Samarqand va Markaziy Qizilqum poligonlaridagi to‘qqizta kompleks stansiyada olib boriladi; asosiy obyekt — mezozoy va kaynozoy yotqiziqlaridagi bosimli yer osti suvlari. Hozir chuqur quduqlarning aksariyati jo‘mrak rejimida ishlaydi. Degazatsiya kinetikasi va Genri qonuniga asoslangan model uchta quduq (1 500 m va 45 °C, 1 200 m va 35 °C, 1 000 m va 25 °C) uchun hisoblangan: jo‘mrak ochilgandan keyingi dastlabki 5 daqiqada erigan geliy dastlabki qiymatdan 90% ga kamayadi va seysmik jarayonlarga aloqasi bo‘lmagan tebranishlar yuzaga keladi. Muallif tarmoqni tekshirib chiqish va rejimi buzilgan quduqlarni chiqarib tashlash yoki qayta jihozlashni tavsiya qiladi.
Rasmlar (1)
Iqtibos namunasi
T. L. Ibragimova (2025). Towards the selection of wells for hydrogeochemical monitoring in earthquake forecasting. Seysmologiya muammolari (Problems of Seismology), vol. 7, No. 2, 2025, pp. 29–34. https://seismos.uz/uploads/pdf/journal/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%202025%20%E2%84%962.pdf