Jurnal maqolasi
Farg‘ona vodiysida chiziqli strukturalar zichligi va yer yuzasi harorati anomaliyalari asosida geotermal istiqbolli zonalarni aniqlash
Identifying geothermal prospectivity zones in the Fergana Valley through lineament density and land surface temperature anomalies
https://doi.org/10.1016/j.geothermics.2026.103883
Asosiy jihatlar
- O‘n bitta geotermal izlov zonasi, barchasi Chotqol tizmasidagi granitlarda; o‘ntasi janubi-sharqda.
- Eng katta zonalar taxminan 44,2, 18,8 va 15,3 km²; yettita kichik zona 0,6–2,7 km².
- Avtomatik usulda 4 374 ta, qo‘lda 5 300 ta lineament ajratilgan; o‘rtacha uzunligi taxminan 690–700 m.
- Ro‘yxatdagi o‘nta quduqda issiqlik oqimi 45–102 mVt/m²; bashorat egri chizig‘i ostidagi maydon 0,74.
- Ma’lumotlar: SRTM relyef modeli va Landsat 8 ning issiqlik kanali, ikkalasi ham 30 m aniqlikda va bepul.
Kalit so‘zlar
- Masofaviy zondlash
- Geotermal
- Lineament
- Yer yuzasi harorati
- Farg‘ona vodiysi
Qisqacha mazmun
Tadqiqot hududi g‘arbiy Tyan-Shandagi Farg‘ona botig‘i va Chotqol tizmasini qamraydi. Botiq kaynozoy cho‘kindilari bilan to‘lgan; Chotqol tizmasida yer yuzasiga chiqqan jinslarning 80% dan ortig‘i toshko‘mir davri intruziv jinslaridir. Mualliflar hududni ehtimoliy amagmatik geotermal tizim deb qaraydi: bunday tizimda issiqlik magmadan emas, chuqur uzilmalar bo‘ylab ko‘tariladi.
Mualliflar 30 metrli relyef modeli (SRTM) asosida uzilma va yoriqlarni ko‘rsatuvchi chiziqli strukturalar — lineamentlarni xaritaga tushirgan: avtomatik usulda 4 374 ta, qo‘lda 5 300 ta. Ikki zichlik xaritasi birlashtirilib, faqat ikkalasida ham zich bo‘lgan joylar qoldirilgan. Qalin to‘rtlamchi davr cho‘kindilari tuzilmani yashirgan botiqda lineamentlar kam; ularning aksariyati Chotqol tizmasi va botiqning sharqida.
Yer yuzasi harorati Landsat 8 ning qishki suratlaridan (2023–2024-yillar, dekabr–fevral, bulutlilik 5% dan kam) olingan: qish quyosh ta’sirini kamaytirish uchun tanlangan. Botiqning g‘arbidagi iliq hududlar geotermal issiqlik emas, ochiq tuproq ta’siri deb baholangan. Asosan sovuq va qor bilan qoplangan Chotqol tizmasining janubidagi mahalliy iliq anomaliyalarni mualliflar geotermal bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi.
Noaniq mantiq (fuzzy logic) yordamida uzilmalar zichligi va harorat anomaliyasi istiqbollilik xaritasiga birlashtirilgan, so‘ng xarita granitlar bilan cheklangan: granit radioaktiv parchalanish hisobiga issiqlik hosil qiladi va yoriqlarida suyuqlik saqlay oladi. Natijada Chotqol tizmasida o‘n bitta izlov zonasi ajratilgan: o‘ntasi janubi-sharqda, bittasi (1,7 km²) shimoli-g‘arbda. Eng kattalari — 15,3, 18,8 va taxminan 44,2 km² — issiqlik oqimi 80–90 mVt/m² qayd etilgan Shimoliy Farg‘ona uzilmasiga yaqin joylashgan (Zui va boshq., 2020); mualliflar ularni eng istiqbolli deb biladi.
Quduqlarda o‘lchangan issiqlik oqimi bilan tekshirilganda (past allyuvial tekislikdagi quduqlar hisobga olinmagan) xarita egri chiziq ostidagi maydon bo‘yicha 0,74 natija ko‘rsatgan; mualliflar buni maqbul deb hisoblaydi. Ular zonalar tasdiqlangan resurs emas, dastlabki izlov maqsadlari ekanini ta’kidlaydi: hududda issiq buloqlar yo‘q, natijalar dalada, burg‘ulash yoki suv kimyosi bilan tekshirilmagan, yoriqlar minerallar bilan bitib qolgan bo‘lishi mumkin, yon bag‘ir va qor esa yer yuzasi haroratiga ta’sir qiladi. Keyingi bosqichda dala xaritalash, o‘zgargan jinslar va geokimyoviy tadqiqotlar, gravimetriya va boshqa geofizik ishlarni o‘tkazishni taklif qiladi.
Rasmlar (2)
Iqtibos namunasi
Arya Pradipta, Izzul Qudsi, Sherzod Allaev and Daffa Arrofi (2026). Identifying geothermal prospectivity zones in the Fergana Valley through lineament density and land surface temperature anomalies. Geothermics, 143, 103883. https://doi.org/10.1016/j.geothermics.2026.103883