Geotermal.uzO‘zbekistonda geotermal energiya Saytdan qidirish

Bosh sahifa / Tadqiqotlar

Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin

Surxondaryo viloyatida rekreatsion-iqlimiy va shifobaxsh mineral yer osti suvlari asosida sanatoriy-kurort zonalari hamda tibbiyot va sog‘lomlashtirish turizmi obyektlarini tashkil etish imkoniyati to‘g‘risida

Сурхондарё вилоятида рекреацион-иқлимий ва шифобаҳш минерал ер ости сувлари асосида санаторий-курорт зоналари ҳамда тиббиёт ва соғломлаштириш туризми объектларини ташкил этиш имконияти тўғрисида

T. I. Mumindzhanov, B. J. Ismailov, A. Kh. Yusupov, T. A. Gafurov, A. S. Ibragimov, Kh. F. Khasanbayev

  1. Institute of Hydrogeology and Engineering Geology (HYDROENGEO), Tashkent, Uzbekistan
PDFni ko‘rish323 KB Iqtibos

Nashriyot sahifasi

Geologiya i mineral'nye resursy (Geology and Mineral Resources), No. 4

Sana2025

Son2025, pp. 61–67

TilO‘zbek tili, kirill yozuvida (rus va ingliz tillaridagi annotatsiyalar bilan)

LitsenziyaKo‘rsatilmagan

Nashr etganMineral resurslar instituti

Asosiy jihatlar

  • Surxondaryo artezian havzasi chuqur suvli qatlamlarining harorati hisoblangan geotermik gradient: 100 m ga 2,7 °C.
  • Oloy qatlamidagi yer osti suvlari: chuqurligiga qarab 24,2–46 °C.
  • Yuqori bo‘r suvlari: havzaning markaziy qismida 37–45 °C, chekka qismlarida 11–18 °C; g‘arbiy va janubi-g‘arbiy qismlardagi qatlam suvlari: 100–150 °C.
  • Quyi bo‘r suvlari: 50–150 °C (4 000–4 500 m); yura suvlari (2 000–5 000 m): taxminan 100–180 °C; paleozoy: 8 000 m da taxminan 250 °C (ekstrapolyatsiya).
  • Paleogen ohaktosh va dolomitlaridan chiqadigan kuchli vodorod sulfidli termal suvlar (250–600 mg/l): 5–13,0 l/s.
  • «Jayronxona» sanatoriysi, IX-son quduq: 37–40 °C, 26,9–28,6 g/l, pH 6,2–6,6, H₂S 250–600 mg/l, yod 23,7 mg/l, brom 53,5 mg/l.
  • «Uchqizil» sanatoriysi, XII-son quduq: 40 °C, 60–65,4 g/l, pH 8,1, H₂S 340–400 mg/l.

Annotatsiya

The article outlines the prospects for the integrated use of climatic conditions and therapeutic mineral waters in the southern regions to expand resort and recreational zones, using the Surkhandarya region as an example.

Ingliz tilidagi annotatsiya jurnal sonining PDF faylidan olingan. Mualliflar annotatsiyasi litsenziyasi asosida keltirilgan. Annotatsiya ingliz tilida berilgan.

Sodda qilib aytganda

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 23-sentabrdagi tibbiy va sog‘lomlashtirish turizmini rivojlantirishga oid PQ-335-son qarori 2025–2026-yillarda shifobaxsh suvlar mavjud hududlarda, jumladan Surxondaryo viloyatining Boysun va Oltinsoy tumanlarida sanatoriy-kurort zonalarini tashkil etishni nazarda tutadi. Maqolada viloyat iqlimining rekreatsiya uchun qulayligi, so‘ng uning mineral va termal yer osti suvlari hamda ulardan foydalanayotgan sanatoriylar baholangan.

Kuchli vodorod sulfidli suvlar (250–600 mg/l) paleogen davri Oloy va Buxoro qatlamlarining ohaktosh va dolomitlaridan chiqadigan yuqori bosimli termal suv bo‘lib, sarfi 5–13,0 l/s. Yuqori minerallashgan xloridli-natriyli suvlar asosan viloyatdagi neft-gaz konlarining qatlam suvlarida uchraydi va «Jayronxona» hamda «Uchqizil» sanatoriylarida davolash uchun ishlatiladi. Biroz ishqoriy vodorod sulfidli suvlar yuqori bo‘r qumtoshlarida uchraydi.

Surxondaryo artezian havzasi geotermik jihatdan juda kam o‘rganilgan, chuqurdagi suvli qatlamlarning harorati asosan 100 m ga 2,7 °C geotermik gradient asosida hisoblanadi. Oloy qatlamidagi yer osti suvlarining harorati chuqurligiga qarab 24,2 °C dan 46 °C gacha. Havzaning g‘arbiy va janubi-g‘arbiy qismlarida suvli qatlamlar chuqur yotgani uchun qatlam suvlarining harorati 100–150 °C; yuqori bo‘r yotqiziqlari sayoz joylashgan chekka qismlarda 11–18 °C, havzaning markaziy qismidagi yuqori bo‘r termal suvlarining qatlam harorati esa 37–45 °C. Quyi bo‘r suvlari chuqurligiga qarab 50–150 °C (4 000–4 500 m), yura yotqiziqlarining suvlari (2 000–5 000 m) taxminan 100–180 °C; ekstrapolyatsiyaga ko‘ra, paleozoy jinslarida 8 000 m chuqurlikda harorat 250 °C atrofida.

Oltita sanatoriy mineral suvdan foydalanadi, yana ikkitasi iqlimiy sanatoriy. «Jayronxona» IX-son quduqdan paleogen (Oloy) ohaktosh va chig‘anoqtoshlaridan chiqadigan 37–40 °C li vodorod sulfidli, yodli-bromli, xloridli-natriyli suvni oladi, «Uchqizil» esa senon qumtoshidagi XII-son quduqning 40 °C li xloridli-natriyli suvidan foydalanadi. «Omonxona» (17–18 °C) va «Xo‘jaipok» (20–21,3 °C) sanatoriylarining buloq suvlari hamda «Marvarid» va «Termiz marvaridi» sanatoriylarining vodorod sulfidli suvlari (21–24 °C) sovuqroq. Mualliflar xulosasiga ko‘ra, viloyatning termomineral yer osti suvlari sanoat, energetika, qishloq xo‘jaligi, sanatoriy-kurort va ekoturizm obyektlari, jumladan zamonaviy issiqxonalar va baliqchilik uchun muqobil energiya manbai bo‘lishi mumkin.

Rasmlar (2)

Surxondaryo viloyati xaritasi: mineral yer osti suvlarining yashil, sariq va pushti zonalari, shimoldagi to‘q sariq paleozoy chiqishlari, sanatoriylarning uchburchak belgilari hamda mineral suv quduqlari va buloqlarining belgilari — shimoldagi Xondizadan janubdagi Termizgacha
Rasm. Surxondaryo viloyati rekreatsiya-kurort hududlari xaritasi (masshtabi 1:1 000 000). Davolash-sog‘lomlashtirish muassasalari: 1 – bolalar uchun sanatoriylar; 2 – sanatoriy-profilaktoriylar. Istiqbolli kurort va iqlim hududlari (absolyut balandlik): 3 – 2 000 m dan ortiq; 4 – 500–1 000 m; 5 – 500 m gacha. Balneologik resurslar: 6 – mineral suv burg‘u qudug‘i; 7 – shifobaxsh buloq suvi. Iqlimiy qulay sharoitlarning o‘rtacha takrorlanishi, EET (foizda): 8 – 20–30; 9 – 30–40; 10 – 40–50; 11 – 50–60. Turli yer osti mineral suvlari tarqalgan hududlar: 12 – maxsus komponentlar va xususiyatlarga ega bo‘lmagan, minerallashuvi 1–10 g/l (shifobaxsh, ichimlik suvlari); 13 – maxsus komponentlar va xususiyatlarga ega bo‘lmagan, minerallashuvi 10–15 g/l (shifobaxsh suvlar); 14 – sho‘r, minerallashuvi 35 g/l dan ortiq, tarkibida I, Br, H₃BO₃, H₂SiO₃+HSiO₃⁻, H₂S+HS⁻, Fe²⁺+Fe³⁺, erigan CO₂, organik uglerod va boshqa mikrokomponentlar yuqori bo‘lgan (shifobaxsh suvlar); 15 – paleozoy va paleozoygacha bo‘lgan davr tog‘ jinslarining yer yuzasiga chiqqan joylari va ularda aniqlangan yer osti mineral suvlari tarqalgan hududlar hamda o‘choqli manbalar; 16 – iqlimiy hududlar chegarasi; 17 – turli mineral suvlar tarqalish chegarasi; 18 – viloyatlar chegarasi. Manba: T. I. Mumindzhanov et al. (2025), Mumindzhanov va boshq. (2025), 65-betdagi xarita.
Surxondaryo viloyatidagi oltita sanatoriy va ikkita iqlimiy kurort jadvali: quduq yoki buloq raqami, suv turi va harorati, suvli jinslar va ularning yoshi, minerallashuv va pH, davolash yo‘nalishi va joylashuvi
2-jadval. Surxondaryo viloyatida faoliyat ko‘rsatayotgan sanatoriy, dam olish maskanlari va ularning davolash yo‘nalishlari: quduq yoki buloq, suvning turi, kimyoviy tarkibi va harorati, suvli jinslar va ularning yoshi, minerallashuv va pH, davolash yo‘nalishi, joylashuvi. Manba: T. I. Mumindzhanov et al. (2025), Mumindzhanov va boshq. (2025), 2-jadval.

Iqtibos namunasi

T. I. Mumindzhanov, B. J. Ismailov, A. Kh. Yusupov, T. A. Gafurov, A. S. Ibragimov and Kh. F. Khasanbayev (2025). On the possibility of establishing sanatorium-resort zones and medical and wellness tourism facilities based on recreational-climatic conditions and therapeutic mineral groundwater in the Surkhandarya region. Geologiya i mineral'nye resursy (Geology and Mineral Resources), No. 4, 2025, pp. 61–67. https://mridm.uz/en/assets/journal/pdf/4_2025.pdf