Konferensiya maqolasiBepul o‘qish mumkin
Qozog‘iston Respublikasining janubiy hududlari tabiiy suvlarida radiy qatori nuklidlarining nomuvozanat holati
Неравновесное состояние нуклидов радиевого ряда в природных водах южных районов Республики Казахстан
- Trofimuk Institute of Petroleum Geology and Geophysics, Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Novosibirsk, Russia
- Satbayev University, Almaty, Kazakhstan
https://doi.org/10.33764/2618-981X-2026-2-1-31-37
Asosiy jihatlar
- Buloqlar va suv olish quduqlaridan 3 630 ta yer osti suvi namunasi (2023–2025-yillardagi dala ishlari va «Volkovgeologiya»ning avvalgi ma’lumotlari): U-238 — 3 532, Rn-222 — 776, Ra-226 — 656, Pb-210 — 223, Th-234 — 203, Th-230 — 48 va Po-210 — 47 ta aniqlash.
- Radon-222: Markaziy Qozog‘iston mintaqasida 5 550 Bk/l gacha, Skif–Turon mintaqasida 5 400 Bk/l gacha (o‘rtacha 123,7 Bk/l), Jetisu Olatovi–Tyan-Shanda 5 098,6 Bk/l gacha (o‘rtacha 230,7 Bk/l), Yenisey–Oltoy–Sayanda 499,5 Bk/l gacha (o‘rtacha 40,3 Bk/l).
- Uran-238: Jetisu Olatovi–Tyan-Shanda 16 mg/l gacha (o‘rtacha 372,4 mkg/l), Markaziy Qozog‘istonda 8 000 mkg/l gacha (o‘rtacha 107,5 mkg/l), Skif–Turonda 2 600 mkg/l gacha, Yenisey–Oltoy–Sayanda 910 mkg/l gacha.
- Skif–Turon mintaqasi: qo‘rg‘oshin-210 12,05 mkg/l gacha (o‘rtacha 0,6 mkg/l), poloniy-210 8,3 mkg/l gacha (o‘rtacha 0,68 mkg/l), radiy-226 12×10⁻⁴ mkg/l gacha.
- Toriy-234/uran-238 nisbati 0,004–133,6.
Kalit so‘zlar
- yer osti suvlari
- radiy radioaktiv qatori
- nomuvozanat holat
- janubiy Qozog‘iston
Qisqacha mazmun
Novosibirskdagi A.A. Trofimuk nomidagi Neft-gaz geologiyasi va geofizikasi institutidan F.F. Dultsev, Olmaotadagi Satboyev universitetidan V.A. Zavaley, N.A. Medeshova va K.O. Jinaq hamda Viridi Navitas MChJdan B.T. Turdali janubiy Qozog‘iston yer osti suvlaridagi radiy qatori haqidagi ma’lumotlarni umumlashtiradi. Bu uran-238 dan boshlanib, barqaror qo‘rg‘oshin-206 bilan tugaydigan parchalanishlar zanjiri. Ma’lumotlar «Volkovgeologiya» AJning avvalgi tahlillari va mualliflarning 2023–2025-yillarda buloqlar va suv olish quduqlaridan olgan namunalari tahlilidan iborat: jami 3 630 ta namuna, uran-238 bo‘yicha 3 532 ta, radon-222 bo‘yicha 776 ta, radiy-226 bo‘yicha 656 ta, qo‘rg‘oshin-210 bo‘yicha 223 ta, toriy-234 bo‘yicha 203 ta, toriy-230 bo‘yicha 48 ta va poloniy-210 bo‘yicha 47 ta aniqlash bajarilgan. Hudud metamorfik, magmatik va kuchli burmalangan cho‘kindi jinslardan tuzilgan burmali o‘lka bilan qalin mezozoy–kaynozoy qoplamali platforma tutashgan joyda joylashgan; bu yerda uranning ko‘plab konlari va namoyonlari bor.
Mualliflar hududni to‘rtta gidrogeologik mintaqaga ajratadi. Sharqdagi Yenisey–Oltoy–Sayan mintaqasida radon 499,5 Bk/l dan (o‘rtacha 40,3 Bk/l), uran-238 esa 910 mkg/l dan oshmaydi. Janubdagi Jetisu Olatovi–Tyan-Shan mintaqasida uran 16 mg/l ga (o‘rtacha 372,4 mkg/l), radon 5 098,6 Bk/l ga (o‘rtacha 230,7 Bk/l) yetadi. Markaziy Qozog‘iston mintaqasida radon 5 550 Bk/l ga yetadi — bu janubiy Qozog‘istondagi eng yuqori qiymat, uran-238 esa 8 000 mkg/l ga (o‘rtacha 107,5 mkg/l). G‘arbdagi Skif–Turon mintaqasida radon 5 400 Bk/l ga (o‘rtacha 123,7 Bk/l), uran-238 2 600 mkg/l ga yetadi; butun hududdagi eng yuqori qo‘rg‘oshin-210, poloniy-210, radiy-226 va toriy-234 miqdorlari ham shu yerda topilgan.
Toriy-234 ning uran-238 ga nisbati 0,004 dan 133,6 gacha o‘zgaradi. Uran kam bo‘lgan suvlarda toriy-234 faolligi urannikidan ancha yuqori; uran ko‘paygan sari nisbat birdan pastga tushadi. Toriy-230, qo‘rg‘oshin-210 va poloniy-210 ham shunday o‘zgaradi, radiy-226 esa uranga aniq bog‘liqlik ko‘rsatmaydi. Tahlil qilingan barcha suvlarda toriy-230 uran bilan muvozanatdan yuqori, poloniy-210 esa deyarli hammasida muvozanat darajasidan oshmaydi. Radon deyarli har bir namunada muvozanatdan yuqori. Mualliflar yer osti suvlarining radonga keng tarqalgan o‘ta to‘yinganligini ona nuklidlar parchalanganda gazning emanatsiyalovchi kollektor jinsdan jadal migratsiyasi bilan izohlaydi.
Butun qator bo‘yicha eng yuqori darajalar Skif–Turon va Markaziy Qozog‘iston mintaqalarida, eng pasti esa Yenisey–Oltoy–Sayan mintaqasida. Mualliflarning ta’kidlashicha, tabiiy suvlar radioaktivligi markazlashmagan suv ta’minotidan foydalanadigan aholi punktlarida ayniqsa muhim.
Rasmlar (1)
Iqtibos namunasi
F. F. Dultsev, V. A. Zavaley, N. A. Medeshova, K. O. Zhynak and B. T. Turdali (2026). Nonequilibrium state of the nuclides of the radium decay series in the natural waters of southern regions of the Republic of Kazakhstan. Interexpo GEO-Siberia, vol. 2, no. 1, pp. 31–37. https://doi.org/10.33764/2618-981X-2026-2-1-31-37