Jurnal maqolasiOchiq kirish
Tyan-Shan va Pomirning termal va sovuq mineral suvlari hamda gazlari geokimyosi
Geochemistry of Thermal and Cold Mineral Water and Gases of the Tien Shan and the Pamir
https://doi.org/10.3390/w14060838
Asosiy jihatlar
- 2018–2019-yillarda 50 dan ortiq suv chiqish joyidan va 27 ta gaz namunasi olingan; 30 ta termal va 16 ta sovuq mineral suv tavsiflangan.
- Suv chiqish joylarining qariyb 80% — harorati 20–93 °C bo‘lgan past entalpiyali suvlar; o‘lchangan eng yuqori harorat — 94 °C.
- Aralashmagan chuqur flyuidlar harorati 110–150 °C dan oshmaydi (kremniy va kation geotermometrlari, muvozanat hisob-kitoblari).
- Kremniy–entalpiya aralashish modeli: Xo‘ja-Obi-Garm uchun taxminan 150 °C va 200 mg/l SiO₂, Pomirda 120 °C gacha, Jeti-O‘g‘uzda taxminan 110 °C.
- Suv 1–4 km chuqurlikda aylanadi.
- Xlorid miqdori 4 dan 7 594 mg/l gacha o‘zgarganda ham δ¹⁸O −9,3 dan −17,8‰ gacha oraliqda qoladi; deyteriy ortiqchaligi 23,6‰ gacha.
Annotatsiya
This study presents the first regional hydrogeochemical portrait of the mineral waters and associated gases of the Central Asia region, shaped by the Tien Shan and the Pamir. A geochemical survey of more than 50 fluid discharges from the Northern Tien Shan to the Pamir was carried out between 2018 and 2019. Isotopic (δD, δ¹⁸O, d¹⁵N₂, d¹³CCO₂, d¹³CCH₄) and chemical data allow elucidating fluid genesis and general evolution in the continental collision zone. Geothermometric estimations as well as the content of the chemical components in waters (Cl, Li, B, Br) and gases (N₂, CO₂) suggest that the studied waters are not related to the presence of any active hydrothermal systems at shallow depth. Silica and cation geothermometers along with thermodynamic equilibrium calculations indicate that the temperature of unmixed deep fluids does not exceed 110 to 150 °C. The determination of d¹⁵N₂ and d¹³CCO₂ has revealed that the mantle genesis of gas flux matches with the areas of CO₂-rich waters manifestations. The dislocation of mineral and thermal waters of Central Asia along the major regional tectonic structures is provided by topographically driven and well-developed long circulation of waters at the depth of 1 to 4 km.
Ingliz tilidagi annotatsiya maqoladan olingan. Mualliflar annotatsiyasi CC BY 4.0 litsenziyasi asosida keltirilgan. Annotatsiya ingliz tilida berilgan.
Kalit so‘zlar
- termal suv
- geokimyo
- izotoplar
- gazlar
- Tyan-Shan
- Pomir
Sodda qilib aytganda
Mualliflar 2018 va 2019-yillarda Tojikistonning janubi-sharqidan Hisor–Oloy, Farg‘ona tizmasi va Qirg‘izistondagi Janubiy Tyan-Shan tizmalari orqali Qozog‘istonning janubigacha 50 dan ortiq mineral suv va gaz chiqish joylaridan namuna olgan. Maqolada 30 ta termal va 16 ta sovuq mineral suvning kimyoviy tarkibi va barqaror izotoplari, gazlarning tarkibi hamda uglerod, azot va geliy izotoplari keltirilgan.
Barcha suvlar atmosfera yog‘inlaridan hosil bo‘lgan. Ular uch guruhga bo‘linadi: harorati 35 °C gacha bo‘lgan Ca–Mg–HCO₃ suvlari, 60 °C gacha bo‘lgan Na–HCO₃ suvlari hamda 94 °C gacha bo‘lgan sho‘r Na–Cl, Na–SO₄ va Na–Cl–HCO₃ suvlari. Eng issiq suv — 94 °C — Hisor tizmasidagi Xo‘ja-Obi-Garmdagi quduqdan chiqadi. Azotga boy gazli termal suvlar Janubiy Tyan-Shanning Hisor–Oloy segmentida, sovuq CO₂ li suvlar esa Talas–Farg‘ona uzilmasi bo‘ylab uchraydi.
Kremniy va kation geotermometrlari hamda aralashish modellari aralashmagan chuqur flyuidlar harorati 110–150 °C dan oshmasligini ko‘rsatadi. Mualliflar sayoz chuqurlikda faol gidrotermal tizimlarni aniqlamagan. Suvlar issiq intruziyalar hisobiga emas, balki 1–4 km chuqurlikdagi aylanish va mintaqaviy issiqlik oqimi hisobiga isiydi. Gaz izotoplari CO₂ li suvlar chiqadigan joylarda mantiya gazi borligini ko‘rsatadi; Talas–Farg‘ona uzilmasining janubiy qismi eng faol bo‘lib ko‘rinadi.
Rasmlar (2)
Iqtibos namunasi
G. Chelnokov, V. Lavrushin, I. Bragin, A. Abdullaev, A. Aidarkozhina and N. Kharitonova (2022). Geochemistry of Thermal and Cold Mineral Water and Gases of the Tien Shan and the Pamir. Water, 14(6), 838. https://doi.org/10.3390/w14060838