O‘zgidrometning Toshkentdagi Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti qoshida Suv sifati va barqaror izotoplar laboratoriyasi tashkil etildi — bu mamlakatda barqaror izotoplar tadqiqoti va izotop gidrologiyasi bo‘yicha ilk laboratoriya. U 2025-yilda ikki loyiha doirasida yaratildi: Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlikning (MAGATE) 2024–2025-yillarga mo‘ljallangan texnik hamkorlik dasturidagi suv resurslari va ifloslanish manbalarini monitoring qilish uchun barqaror izotoplar laboratoriyasini tashkil etishga qaratilgan UZB7001 loyihasi hamda Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish agentligining O‘zbekistonda barqaror izotoplar yordamida suv resurslari va ularning ifloslanishini monitoring qilish uchun dasturiy mahsulot yaratishga bag‘ishlangan amaliy loyihasi (IZ-2020113030, 2022-yil may — 2025-yil aprel).
Laboratoriyadagi Picarro L2130-i lazer-spektroskopik analizatori O‘zbekistonda yagona bo‘lib, yog‘in, daryo suvi, muz va qor namunalaridagi kislorod va vodorod izotoplarini (δ¹⁸O va δ²H) yuqori aniqlikda o‘lchaydi. 2025-yil 31-maydan 7-iyungacha Slovakiya Fanlar akademiyasi Gidrologiya institutining yetakchi ilmiy xodimi Ladislav Holko MAGATE eksperti sifatida analizatorni loyihalar rahbari, texnika fanlari nomzodi Baxriddin Nishonov va laboratoriya xodimlari bilan birga o‘rnatib, ishga tushirdi.
Tahlillar O‘zbekiston daryolari oqimiga muzliklar, yomg‘ir va qor qancha hissa qo‘shishini, nam havo massalari qayerdan kelishini hamda yer usti va yer osti suvlari o‘zaro qanday ta’sirlashishini ko‘rsatishi kerak — bu iqlim o‘zgarishi sharoitida suv resurslarini boshqarish uchun zarur. Innovatsion rivojlanish agentligi loyihasi doirasida institut va O‘zgidromet Jahon meteorologiya tashkiloti va MAGATE yuritadigan Yog‘inlardagi izotoplar global tarmog‘ining (GNIP) oltita va Daryolardagi izotoplar global tarmog‘ining (GNIR) uchta stansiyasini tashkil etdi; GNIP stansiyalariga MAGATE loyihalari orqali olingan Palmex yog‘in namunalarini yig‘uvchi qurilmalar o‘rnatildi. Laboratoriya suv sifatini tahlil qilish uchun spektrofotometr, konduktometr va pH-metr bilan jihozlandi, gidrologik postga esa suv sathi va sarfini o‘lchovchi avtomatik qurilma o‘rnatildi. Loyihalar yog‘in va daryo suvidan dala namunalarini olish, treninglar hamda yosh mutaxassislarning xorijda malaka oshirishini ham o‘z ichiga oladi.
Nega bu muhim
Geotermal tadqiqotlar aynan shu ikki izotop yordamida termal suv qayerda va qanday balandlikda to‘yinganini, yuqoriga ko‘tarilishda sayoz yer osti suvlari bilan qanday aralashishini va qaynoq jinslar bilan kislorod almashganini aniqlaydi. Endi ularni mamlakat ichidagi laboratoriyada o‘lchash mumkin, oltita GNIP stansiyasi esa termal suvlar solishtiriladigan yog‘in qiymatlarini beradi: ularning ilk natijalari asosida O‘zbekiston uchun mahalliy meteorik suv chiziqlari allaqachon aniqlangan.
