Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
O‘zbekistonning Orol–Ustyurt mintaqasining neotektonikasi va zamonaviy kuchlanganlik holati
Новейшая тектоника и современное напряженное состояние Арало-Устюртского региона Узбекистана
- Institute of Seismology, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Janubiy Tyan-Shan uzilmasi zonasida issiqlik oqimi: 70 mVt/m² va undan yuqori; shimol va janubda 50–58 mVt/m².
- Kogon, Gazli va Ispanli-Chandir ko‘tarilmalarida geotermik gradient 100 m ga 3,5–4,0 °C gacha (Zunnunov va boshq., 1974).
- Moho chuqurligi: 40–45 km (Chorjo‘y pog‘onasi, Surxondaryo botig‘i); 44–46 km (Quljuqtov, Zirabuloq-Ziyovuddin, Qoratepa); 50 km gacha (Janubiy Hisor).
- Yura yotqiziqlari qalinligi: Buxoro pog‘onasida 100–300 m, Chorjo‘y pog‘onasida 1 000 m va undan ortiq.
- Hozirgi vertikal harakatlar: Orol–Ustyurt mintaqasida yiliga 0 dan +4 mm gacha; Farg‘ona botig‘i va uning ramkasida yiliga −10 dan +10 mm gacha.
- Orol–Ustyurt mintaqasida eng yangi harakatlar amplitudasi: −300 dan +300 m gacha.
Kalit so‘zlar
- issiqlik oqimi
- geotermik gradient
- Janubiy Tyan-Shan uzilmasi
- Orol–Ustyurt mintaqasi
- Buxoro–Xiva mintaqasi
- neotektonika
- faol uzilmalar
Qisqacha mazmun
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya institutidan Yu.M. Sodiqov, A.A. Rashidov va M.Sh. Normuminov Turon platformasining Orol–Ustyurt mintaqasidagi uzilma-blokli tuzilish, eng yangi harakatlar va hozirgi kuchlanganlik holatini tavsiflaydi. Bu yerda eng yangi tektonik harakatlarning umumiy amplitudasi −300 dan +300 m gacha (600 m), Markaziy Ustyurt vali va G‘arbiy Orol ko‘tarilmalar zonasini chegaralovchi uzilmalar bo‘ylab siljish kamida 600 m. Hozirgi vertikal harakatlar yiliga 0 dan +4 mm gacha, Farg‘ona botig‘i va uning tog‘ ramkasida esa yiliga −10 dan +10 mm gacha. Mintaqani Shimoliy Ustyurt va Qoraqum bloklariga Mang‘ishloq uzilmasi — Janubiy Tyan-Shan chuqur uzilmasining shimoli-g‘arbiy davomi ajratadi.
G‘arbiy O‘zbekistondagi Janubiy Tyan-Shan uzilmasiga oid avvalgi ishlarni sharhlar ekan, mualliflar uzilmadan janubda Moho yuzasi Chorjo‘y pog‘onasi va Surxondaryo botig‘i ostida 40–45 km, Quljuqtov, Zirabuloq-Ziyovuddin va Qoratepa ko‘tarilmalari ostida 44–46 km, Janubiy Hisorda esa 50 km gacha chuqurlikda yotishini qayd etadi. Issiqlik oqimi ma’lumotlari quduqlarda olingan: uzilma zonasi 70 mVt/m² va undan yuqori issiqlik oqimi bilan ajralib turadi, shimol va janubda u 50–58 mVt/m² gacha kamayadi; 1 000, 1 500 va 2 000 m chuqurlikdagi kesimlarda zona harorati yuqori. Kogon, Gazli va Ispanli-Chandir ko‘tarilmalarida geotermik gradient 100 m ga 3,5–4,0 °C gacha yetadi (Zunnunov va boshq., 1974). Mualliflar yuqori issiqlik oqimini yer qobig‘i o‘tkazuvchanligining ortishi bilan bog‘laydi, bu esa gazlar va flyuidlar konveksiyasini kuchaytirgan bo‘lishi mumkin. Uzilmaning shu qismida 1976-yilda M = 7,0 va M = 7,3 bo‘lgan Gazli zilzilalari sodir bo‘lgan.
Amudaryo flekturali-uzilmali zonasi 1,5–2,0 km, ba’zan 4,0 km gacha bo‘lgan struktura pog‘onalarini hosil qiladi; u bo‘ylab kengligi 5–7 km, amplitudasi 500 m gacha va uzunligi 200 km dan ortiq Godin grabeni cho‘zilgan. Uchbosh–Qarshi zonasi 400 km dan ortiq masofaga cho‘ziladi; uni kesib o‘tganda yura yotqiziqlari qalinligi Buxoro pog‘onasidagi 100–300 m dan Chorjo‘y pog‘onasida 1 000 m va undan ortiqqa ko‘payadi; zonadagi eng yirik neogen-to‘rtlamchi graben — Ko‘kchi grabeni. Siljish maydoni va 15 km chuqurlikdagi eng katta gorizontal kuchlanish modeli mintaqa submeridional siqilish holatida ekanini ko‘rsatadi: uzilmalar bo‘ylab siljish, ko‘tarilma-siljish va surilma turidagi harakatlar kutiladi, Sultonuvays ko‘tarilmasi atrofida esa siljishlar bir nuqtaga yaqinlashadi.
Iqtibos namunasi
Yu. M. Sadiqov, A. A. Rashidov and M. Sh. Normuminov (2024). The latest tectonics and the current tense state of the Aral-Ustyurt region of Uzbekistan. Seysmologiya muammolari (Problems of Seismology), vol. 6, No. 2, 2024, pp. 56–65. https://seismos.uz/uploads/pdf/journal/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%202024%20%E2%84%962.pdf