Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Ili havzasining CO2 ni yer ostida saqlash salohiyatini baholash
Оценка потенциала Илийского бассейна для подземного хранения СО2
- Satbayev University, Almaty, Kazakhstan
https://doi.org/10.37878/2708-0080/2026-5.02
Asosiy jihatlar
- Ma’lumotlar: UChN usulidagi 2D seysmik profillar (PSDM bilan qayta ishlangan) va Jarkent botig‘idagi 22 ta quduq; cho‘kindi qoplama qalinligi 5 000 m gacha.
- Geotermal zona 2 800–3 600 m chuqurlikdan boshlanadi: suv harorati 75–100 °C va undan yuqori, 165 °C gacha; 2 600 m da hisoblangan harorat 88,6 °C, bosim 255,7 bar.
- Termal suvli komplekslar: perm — 1 200 m dan; trias — 1 080 m dan (Usek maydonida 2 620–2 990 m).
- Yura qumtoshlari: kesimning 70% gachasi, g‘ovaklik 20–26%, o‘tkazuvchanlik 40–100 mD (Usekda 120 mD gacha); quyi trias: 18–23%, 8–45 mD.
- Penjin antiklinali: 15 × 5 km, amplitudasi 600 m, 75 km²; Aydarli ko‘tarilmasi: 6,25 km², amplitudasi 100 m.
- Yura suvli gorizonti modeli: 1 323 758 200 m², −1 566 dan −3 700 m gacha; samarali g‘ovaklar hajmi 2 918,6 ming m³ (o‘rtacha g‘ovaklik 18,5%, o‘rtacha o‘tkazuvchanlik 127,6 mD).
- CO2 saqlash sig‘imi: 34,11 (P10), 49,52 (P50) va 110,05 (P90) ming tonna.
Kalit so‘zlar
- Jarkent botig‘i
- yura gorizonti
- rezervuar
- kollektor
- qopqoq qatlam
- seysmik qidiruv
- burg‘ulash
- suvlilik
- karbonat angidrid
Qisqacha mazmun
Olmaotadagi Satboyev universitetidan S.A. Istekova, A.V. Logvinenko, D.S. Kairov, Y.N. Narimanov, N.K. Slambek va G.K. Bekbaltina Ili cho‘kindi havzasi Olmaota shahri va Olmaota viloyati sanoat korxonalari chiqaradigan karbonat angidridni saqlay oladimi, degan savolni o‘rganadi: bu hudud yiliga 2 mln tonnadan ortiq CO2 chiqaradi. Havzada neft konlari yo‘q, shuning uchun mualliflar chuqur sho‘r suvli qatlamlarga e’tibor qaratadi. Ular umumiy chuqurlik nuqtasi usulidagi 2D seysmik profillarni (summalashdan oldin chuqurlik migratsiyasi bilan qayta ishlangan) Jarkent botig‘idagi 22 ta quduq (18 tasi g‘arbiy va janubi-g‘arbiy qismda, 4 tasi markazda) ma’lumotlari bilan birga qayta talqin qilib, Petrel dasturida struktura, litologiya va petrofizika modellarini qurgan.
Havza Bogut egarchasi bilan ajralgan ikki bukilmadan iborat: sharqda Sharqiy Ili (Jarkent) bukilmasi, g‘arbda Olmaota (G‘arbiy Ili) bukilmasi. Olmaota bukilmasida kontinental neogen–to‘rtlamchi qizil rangli yotqiziqlar to‘g‘ridan to‘g‘ri paleozoy fundamenti ustida yotadi, shuning uchun mualliflar uni saqlash uchun istiqbolsiz deb hisoblaydi. Jarkent bukilmasida cho‘kindilar qalinligi 5 000 m gacha, perm, trias va yura jinslari esa 1 200 m gacha yetadi. Shimoliy Ketmen monoklinalida uchta mahalliy struktura ajratilgan: Penjin antiklinali (15 × 5 km, amplitudasi 600 m, maydoni 75 km², sharqda Xitoy hududiga davom etadi), Usek monoklinali va Aydarli ko‘tarilmasi (6,25 km², amplitudasi 100 m). Ko‘p sonli yoriqlar tutqichlarni to‘sib turishi mumkin.
Quyi trias mayda donali qumtoshlarining ochiq g‘ovakligi 18–23%, o‘tkazuvchanligi 8–45 mD. Yura yotqiziqlarining 70% gachasi qumtoshdan iborat, ularning g‘ovakligi 20–26%, o‘tkazuvchanligi 40–100 mD (Usek maydonida 120 mD gacha); bo‘r qumtoshlarining g‘ovakligi 20–30% ga, pliotsen qumtoshlariniki 10–22% ga yetadi. Yuqori yuraning Kayrgali svitasi ko‘l gillari hamda yuqori bo‘r–paleogen gil qatlami mintaqaviy qopqoq vazifasini bajaradi.
Jarkent artezian havzasi balandligi 3 500 m gacha bo‘lgan, muzliklar bilan qoplangan atrofdagi tog‘ tizmalaridan to‘yinadi. Unda permdan to‘rtlamchigacha yettita suvli kompleks bor. Perm (1 200 m dan) va trias (1 080 m dan; Usek maydonida 2 620–2 990 m) komplekslarida termal suv bor. 782 va 2 290 m chuqurlikda ochilgan bo‘r gorizontlarida o‘ta chuchuk suvlar, jumladan 2T qudug‘ida xloridli-kalsiyli suv bor; paleogen–neogen kompleksi (50–2 600 m) suvlarining minerallashuvi janubdan shimoli-g‘arbga tomon ortadi. Botiq suvlari termal: suv harorati 75–100 °C va undan yuqori (165 °C gacha) bo‘lgan geotermal zona 2 800–3 600 m chuqurlikdan boshlanadi, janubda u markazdagiga qaraganda chuqurroq. Botiqning janubiy qismini chuchuk bosimli suvlar drenajlaydi, shimoliy zona esa ustsurilmalar tizimi bilan to‘yinish hududidan ajralib qolgan. Yer osti suvlari xloridli-kalsiyli va gidrokarbonatli-natriyli turga mansub, tarkibida yod, brom va bor bor.
Yura suvli gorizonti modeli −1 566 dan −3 700 m gacha chuqurlikdagi 1 323 758 200 m² maydonni qamrab oladi. Uning 48,3–48,5% ini kollektor jinslar tashkil etadi; kollektorning samarali hajmi 15 776,1 ming m³, o‘rtacha 18,5% (12–22,5%) g‘ovaklikda samarali g‘ovaklar hajmi 2 918,6 ming m³; kern bo‘yicha o‘tkazuvchanlik 3,3–300,2 mD (o‘rtacha 127,6 mD). Mualliflar 2 600 m chuqurlikda bosimni 255,7 bar, haroratni 88,6 °C deb hisoblagan; bu CO2 ning kritik nuqtasidan yuqori bo‘lib, uning zichligi 628,4 kg/m³ ni tashkil etadi. IEAGHG usuli bo‘yicha saqlash sig‘imi 34,11, 49,52 va 110,05 ming tonna CO2 (P10, P50 va P90). Mualliflar buni dastlabki baho deb ataydi va 3D seysmik qidiruv, kern olinadigan qidiruv burg‘ulash hamda sonli gidrodinamik modellashtirishni zarur deb biladi. Havzaning termal suvlari Kismelyeva va boshq. tadqiqotida Jarkunak zonasi, Kalitova va boshq. tadqiqotida esa Olmaota g‘arbiy sektori misolida ham o‘rganilgan.
Rasmlar (2)
Iqtibos namunasi
S. A. Istekova, A. V. Logvinenko, D. S. Kairov, Y. N. Narimanov, N. K. Slambek and G. K. Bekbaltina (2026). Assessment of the Ili basin potential for underground CO2 storage. Neft i Gaz, No. 5 (155), 2026, pp. 30–48. https://doi.org/10.37878/2708-0080/2026-5.02