Dissertatsiya avtoreferatiBepul o‘qish mumkin
O‘zbekistonda atmosfera yog‘inlari kimyoviy va izotop tarkibining hududiy xususiyatlari
Ўзбекистонда атмосфера ёғинлари кимёвий ва изотоп таркибининг ҳудудий хусусиятлари
- Hydrometeorological Research Institute, Tashkent, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Izotoplar: oltita GNIP stansiyasi, 2022–2024-yillar (Toshkent, Ohangaron, Boshqizilsoy, Farg‘ona, Samarqand, Shahrisabz); kimyoviy tarkib: 12 ta stansiya, 2000–2024-yillar.
- O‘rtacha δ¹⁸O va δ²H (‰): Toshkent −7,78 va −49,22; Ohangaron −7,89 va −48,95; Boshqizilsoy −9,20 va −56,26.
- O‘rtacha δ¹⁸O va δ²H (‰): Farg‘ona −6,81 va −45,10; Samarqand −6,77 va −42,59; Shahrisabz −6,98 va −34,71.
- Alohida qiymatlar δ¹⁸O uchun −19,87‰ dan 2,21‰ gacha, δ²H uchun −148,10‰ dan 21,60‰ gacha bo‘lgan.
- O‘zbekiston uchun mahalliy meteor suvlar chizig‘i: δ²H = 7,40 δ¹⁸O + 7,81.
- Yog‘inlarning kimyoviy tarkibi: o‘rtacha yillik pH 6,2–7,2; mineralizatsiya Boshqizilsoyda 26,0 mg/l dan Olmaliqda 172,4 mg/l gacha.
Qisqacha mazmun
Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot institutining kichik ilmiy xodimi Serik Isabekov ushbu PhD dissertatsiyasida O‘zbekistondagi atmosfera yog‘inlarining kimyoviy va izotop tarkibini o‘rgangan; uning himoyasi 2026-yil 17-aprelga belgilangan. Kimyoviy qism O‘zgidrometning 12 ta stansiyasida 2000–2024-yillarda olingan ma’lumotlarga asoslanadi. Izotop qismi O‘zbekiston yog‘inlaridagi δ²H va δ¹⁸O bo‘yicha birinchi tizimli tadqiqotdir: oltita stansiya — Toshkent, Ohangaron, Boshqizilsoy, Farg‘ona, Samarqand va Shahrisabzda 2022–2024-yillarda olingan namunalar MAGATE laboratoriyasida tahlil qilingan. Bungacha global GNIP ma’lumotlar bazasida O‘zbekiston bo‘yicha faqat Toshkent observatoriyasi stansiyasining 1971-yilgi ma’lumotlari bor edi.
Yog‘inlar asosan sulfat-gidrokarbonat-kalsiyli turga mansub. O‘rtacha yillik pH 6,2 dan 7,2 gacha bo‘lgan; eng past oylik qiymat, 4,1, Olmaliq, Farg‘ona, Shahrisabz va Dukantda qayd etilgan — muallif buni ko‘mir yoqiladigan elektr stansiyalari va sanoat chiqindilari bilan bog‘laydi. Mineralizatsiya Olmaliq (172,4 mg/l), Ohangaron (147,6 mg/l) va Bekobodda (125,2 mg/l) eng yuqori, tog‘li Boshqizilsoy (26,0 mg/l) va Dukant (36,3 mg/l) stansiyalarida eng past bo‘lgan.
δ¹⁸O va δ²H qishda eng past, yozda eng yuqori bo‘ladi — bu keskin kontinental iqlimga xos mavsumiy harorat ta’siri. Yog‘inlar izotop jihatdan tog‘li Boshqizilsoy va Ohangaron stansiyalarida eng yengil, tog‘ oldi va vodiylardagi Shahrisabz, Farg‘ona va Samarqandda esa og‘irroq; muallif buni balandlik ta’siri bilan izohlaydi.
O‘zbekiston uchun mahalliy meteor suvlar chizig‘i, δ²H = 7,40 δ¹⁸O + 7,81, global chiziqqa, δ²H = 8 δ¹⁸O + 10, yaqin, ammo qiyaligi kichikroq; muallif buni arid iqlimdagi bug‘lanish bilan bog‘laydi. Issiq mavsumda nuqtalar global chiziqdan ko‘proq uzoqlashadi. 2022–2024-yillardagi izotop ma’lumotlari JMT va MAGATEning GNIP ma’lumotlar bazasiga kiritilgan.
Rasmlar (2)
Iqtibos namunasi
Serik Isabekov (2026). Spatial features of chemical and isotopic composition of atmospheric precipitation in Uzbekistan. PhD dissertation abstract in geographical sciences (11.00.03 – Land hydrology. Water resources. Hydrochemistry), Hydrometeorological Research Institute, Tashkent. https://nigmi.uz/%d0%b7%d0%b0%d1%89%d0%b8%d1%82%d0%b0-%d0%b4%d0%b8%d1%81%d1%81%d0%b5%d1%80%d1%82a%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d0%be%d0%b9-%d1%80%d0%b0%d0%b1%d0%be%d1%82%d1%8b-%d0%bc%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d1%88%d0%b5/