Geotermal.uzO‘zbekistonda geotermal energiya Saytdan qidirish

Bosh sahifa / Tadqiqotlar

Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin

O‘zbekiston termal suvlari va ularni ishlatish istiqbollari

Термальные воды Узбекистана и перспективы их использования

S. A. Bakiev, A. S. Ibragimov, T. I. Mumindzhanov, B. Zh. Ismailov, T. A. Gafurov

  1. Institute of Hydrogeology and Engineering Geology (HYDROENGEO), Tashkent, Uzbekistan
PDFni ko‘rish1,0 MB Iqtibos

Nashriyot sahifasi

Geologiya i mineral'nye resursy (Geology and Mineral Resources), No. 6

Sana2022

Son2022, pp. 95–101

TilRus tili (ingliz va o‘zbek tillaridagi annotatsiyalar bilan)

LitsenziyaKo‘rsatilmagan

Nashr etganMineral resurslar instituti

Asosiy jihatlar

  • Yirik uzilmalardan uzoqda yer po‘stining yuqori qismidagi geotermik gradient: 100 m ga 1,2–2 °C; tog‘ inshootlariga tutash tog‘lararo botiqlarda: 100 m ga 2–3,3 °C.
  • Toshkentoldi havzasi: Ohangaron vodiysida 350–770 m chuqurlikdagi paleogen suvi o‘zi oqib chiqadi (0,1–23,5 l/s), 34–43 °C, 2 g/l gacha; yuqori bo‘r suvi chekkalarda 34–45 °C, markazda 65–70 °C, 0,6–1 g/l, gidrokarbonatli-natriyli.
  • Paleozoy ohaktoshlari, 3-pr (Chirchiq) va 8-pr (Qibray) quduqlari: o‘zi oqib chiqadigan xloridli-natriyli suv, 4 g/l gacha, 20–40 l/s, chiqishda 55 °C.
  • Farg‘ona havzasi: harorat yuqori neogen yotqiziqlarida 100 m ga 1,8–2,86 °C, bo‘r yotqiziqlarida 1,54–2,86 °C, quyi neogen va paleogen yotqiziqlarida 2,2–3,45 °C ga ortadi; 450–1 000 m chuqurlikdagi massaget suvi Chortoq yaqinida 72 °C da oqib chiqadi.
  • Zarafshon havzasi: 2 g/l gacha; kompleks ustki qismi uchun hisoblangan harorat 22–103 °C; Kattaqo‘rg‘on qudug‘i 600 m da 45 °C, Ulus 142 m da 25,4 °C; o‘zi oqib chiqadigan quduqlar sarfi 17 l/s.
  • Surxondaryo havzasi (gradient 100 m ga 2,7 °C): Oloy yarusi suvlari chiqishda 24,2–46 °C; yuqori bo‘r suvlari markazda 37–45 °C, chekkalarda 11–18 °C; g‘arb va janubi-sharqdagi prognoz qatlam harorati 100–150 °C.
  • Buxoro–Qarshi havzasi: G‘ijduvon atrofida qatlam harorati 60 °C; Umid maydonida 2 950 m chuqurlikdagi yuqori yura yotqiziqlaridan chiqishda 92 °C; Chorjo‘y pog‘onasining janubi-sharqida 100–150 °C.
  • Xaritadagi eng issiq termal suv maydonlari (chiqishdagi harorat): Kuuksaroy 88 °C (0,9 g/l), Gurtepa 81 °C, Muborak 38–78 °C, Zangiota 75,1 °C.

Annotatsiya

The article discusses the resources of thermal waters of Uzbekistan. The zones of thermal water distribution are highlighted. The resource potentials of thermomineral waters for individual structures are estimated. The scheme of complex using of thermomineral waters is given based on the study of world experience.

Ingliz tilidagi annotatsiya jurnal sonining PDF faylidan olingan. Mualliflar annotatsiyasi litsenziyasi asosida keltirilgan. Annotatsiya ingliz tilida berilgan.

Sodda qilib aytganda

Maqolada harorati 20 °C va undan yuqori bo‘lgan yer osti suvlari termal suvlar deb olingan. Ular O‘zbekistonda eng yangi tog‘ hosil bo‘lish zonasida tarqalgan va deyarli hamma joyda ayni paytda mineral suv hamdir. Yirik uzilmalar buzmagan joylarda yer po‘stining yuqori qismidagi geotermik gradient 100 m ga 1,2–2 °C. Tog‘ inshootlariga tutashgan tog‘lararo botiqlarda u 100 m ga 2–3,3 °C ga yetadi, biroq tog‘lardan keladigan sovuq suv uni pasaytiradi. Isigan zonalar yirik qayta faollashgan gersin va alp uzilmalari — Talas–Farg‘ona, Shimoliy Tyanshan, Shimoliy Farg‘ona, Janubiy Farg‘ona va boshqalar bilan bog‘liq: ular bo‘ylab harakatlanayotgan yer osti suvlari chuqurlikdagi issiqlikni yuqoriga olib chiqadi. Mualliflar 50 °C dan issiq suvlarni energetik qimmatga ega deb hisoblaydi va respublikada ularning zaxiralari katta ekanini ta’kidlaydi.

Toshkentoldi artezian havzasida yer yuzasidan birinchi termal kompleks paleogen yotqiziqlaridir: Ohangaron vodiysida u 350–770 m chuqurlikda ochilgan va quruq qoldig‘i 2 g/l dan oshmaydigan, 34–43 °C li o‘zi oqib chiqadigan suv beradi. Yuqori bo‘rning bosimli suvlari havza chekkasidagi quduqlarda 34–45 °C, eng chuqur markaziy qismida 65–70 °C; geotermik gradientga ko‘ra, eng cho‘kkan qismlarda harorat 80 °C ga yetadi. Chirchiq va Qibraydagi paleozoy ohaktoshlari 55 °C li o‘zi oqib chiqadigan xloridli-natriyli suv beradi. Farg‘ona havzasida neogenning baqtriya va massaget qatlamlari hamda paleogen yotqiziqlari eng istiqbolli; Namangan yaqinidagi Chortoq hududida massaget suvlari 72 °C da oqib chiqadi. Markaziy Qizilqum havzalari guruhida 300–700 m chuqurlikdagi yuqori bo‘r qum va qumtoshlarida 30–50 °C li suv bor; u uzilmalar bo‘ylab ko‘tariladigan issiq suv hisobiga isigan.

Zarafshon havzasi kam o‘rganilgan; uning paleogen va yuqori bo‘r kompleksi ustki qismi uchun hisoblangan harorat chuqurlikka qarab 22 °C dan 103 °C gacha. Surxondaryo havzasi bundan ham kam o‘rganilgan, chuqur qatlamlar harorati 100 m ga 2,7 °C gradient asosida hisoblangan: g‘arbiy va janubi-sharqiy qismlarda qatlam harorati 100–150 °C, markaziy qismda esa yuqori bo‘r suvlari 37–45 °C da oqib chiqadi. Sirdaryo havzasida yuqori bo‘r bosimli suvlari quduq og‘zida 30–45 °C; uzilmalar chizig‘ida ular 50–60 °C ga, paleozoy bilan tutashgan joyda esa 80–90 °C ga yetishi mumkin. Buxoro–Qarshi (Amudaryo) havzasida yura suvlari chuqurlashgan sari asta-sekin isiydi: Umid maydonidagi maxsus quduq 2 950 m chuqurlikdagi yuqori yura yotqiziqlaridan 92 °C li suv bergan, Chorjo‘y pog‘onasining janubi-sharqida esa harorat 100–150 °C ga yetadi. Janubiy Orolbo‘yi havzasida bo‘r yotqiziqlari va regional uzilmalar atrofidagi suvlarning hisoblangan harorati 45–70 °C.

Hozir termal mineral suvlar asosan balneologiyada — 50 dan ortiq sanatoriy va sanatoriy-profilaktoriylar hamda 40 dan ortiq fizioterapiya shifoxonalarida ishlatiladi. Binolarni isitish va issiq suv bilan ta’minlash uchun suv harorati kamida 50–60 °C bo‘lishi kerak. Mualliflar suvdan ketma-ket foydalanishni taklif qiladi: avval isitish uchun, so‘ng issiqlik almashtirgichda 37–38 °C gacha sovitilgandan keyin vanna va dush uchun, shuningdek issiqxonalar, baliqchilik va iliq suv bilan sug‘orish uchun. Konlarning aksariyati past darajada ishlatiladi va suvni hali boshqa maqsadlarga yetarli darajada issiq holda tashlab yuboradi, shuning uchun har bir kon uchun o‘z texnologik sxemasi kerak. Harorati 80–100 °C dan yuqori, ammo minerallashuvi 30–50 g/l va undan ortiq suv issiqlik o‘tkazuvchi quvurlarni tiqib qo‘yishi mumkin; 50 kVt gacha quvvatli kichik elektr stansiyalarni o‘rganish taklif etiladi.

Rasmlar (1)

O‘zbekiston xaritasi: minerallashuviga ko‘ra pushti, yashil, sariq, to‘q pushti va binafsha rangli termal suv zonalari, to‘q sariq paleozoy chiqishlari, qizil uzilma chiziqlari va termal suv maydonlarining kichik yorliqlari; yorliqlar Farg‘ona vodiysi va Toshkent atrofida eng zich
2-rasm. O‘zbekiston Respublikasida termal suvlar tarqalishining sxematik xaritasi (masshtab 1:1 000 000). 1 – davlat chegarasi; 2 – viloyatlar chegarasi; 3 – suv oqimlari; 4 – viloyat markazi (rim raqamlari viloyatlarni bildiradi); 5 – tektonik buzilishlar; 6 – geotermal suvlar o‘choqli va chiziqli-o‘choqli namoyon bo‘ladigan paleozoy jinslarining yer yuzasiga chiqqan joylari; 7 – turli minerallashuvdagi geotermal suvlar tarqalish chegarasi; minerallashuvi, g/l: 8 – 1–10, 9 – 10–15, 10 – 15–35, 11 – 35 dan ortiq (namakoblar) bo‘lgan geotermal suvlar; 12 – minerallashuvi 2 g/l gacha bo‘lgan azotli-ishqoriy termal suvlar; 13 – geotermal suvlar maydoni (uchastkasi): yuqorida – nomi, chapda suratda – yer osti suvining chiqishdagi harorati (°C), maxrajda – minerallashuvi (g/l), o‘ngda suratda – suv saqlovchi jinslar yoshi, maxrajda – tasdiqlangan ishlatish zaxiralari (ming m³/sutka). Manba: S. A. Bakiev et al. (2022), Bakiev va boshq. (2022), 2-rasm.

Iqtibos namunasi

S. A. Bakiev, A. S. Ibragimov, T. I. Mumindzhanov, B. Zh. Ismailov and T. A. Gafurov (2022). Thermal waters of Uzbekistan and prospects for their use. Geologiya i mineral'nye resursy (Geology and Mineral Resources), No. 6, 2022, pp. 95–101. https://mridm.uz/en/assets/journal/pdf/6_2022.pdf