Geotermal.uzO‘zbekistonda geotermal energiya Saytdan qidirish

Bosh sahifa / Tadqiqotlar

Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin

O‘rta Zarafshon vohalarida grunt suvlari rejimining sug‘orish ta’sirida o‘zgarishi

Ўрта Зарафшон воҳаларида грунт сувлари режимининг суғориш таъсирида ўзгариши

B. E. Adenbaev1, Kh. A. Baratov2

  1. National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan
  2. Samarkand State University, Samarkand, Uzbekistan
PDFni ko‘rish5,8 MB Iqtibos

Nashriyot sahifasi

Gidrometeorologiya va atrof-muhit monitoringi (Hydrometeorology and Environmental Monitoring)

Sana2023

Son2023, No. 1, pp. 43–53

TilO‘zbek tili (rus va ingliz tillarida annotatsiya)

LitsenziyaKo‘rsatilmagan

Nashr etganO‘zbekiston Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati agentligi

Asosiy jihatlar

  • Grunt suvlari sathi: Samarqand vohasida o‘rtacha 4–8 m, Narpay va Paxtachi tumanlarida 3–7 m, tog‘ oldi tekisligiga tutash joylarda 10–25 m chuqurlikda.
  • Grunt suvlari 3 m gacha chuqurlikda yotgan yerlar: Narpay, Kattaqo‘rg‘on va Ishtixon tumanlarida sug‘oriladigan yerlarning 41,1–47,4% i; Urgut tumanida 6,9%.
  • Minerallashuv: sharqiy tumanlarda 1 g/l dan kam, markaziy tumanlarda 1–3 g/l, g‘arbdagi kichik maydonlarda 3–5 g/l.
  • G‘arbdagi 313-quduq: 513 dan 3 201 mg/l gacha; sharqdagi 221-quduq: 253–362 mg/l, 1990–2021-yillar.
  • Kollektor-zovurlar orqali qaytarma oqim: yiliga 2 mlrd m³ dan ortiq; kollektor-zovur tarmoqlari 3 000 km dan ortiq.

Kalit so‘zlar

  • voha
  • sug‘oriladigan yerlar
  • meliorativ ekspeditsiya
  • grunt suvlari rejimi
  • minerallashuv
  • ionlar tarkibi
  • gipsli qatlam

Qisqacha mazmun

Mualliflar O‘rta Zarafshonning sug‘oriladigan vohalarida 1990–2021-yillardagi grunt suvlari sathi va minerallashuvi haqidagi kuzatuv quduqlari va meliorativ kuzatuvlar ma’lumotlarini tahlil qilgan. Samarqand vohasida grunt suvlari sathi o‘rtacha 4–8 m chuqurlikda, balandroq joylarda va Zarafshonning uchinchi terrasasida 7–10 m, tog‘ oldi tekisligiga tutash joylarda 10–25 m; Kattaqo‘rg‘on vohasining Narpay va Paxtachi tumanlarida 3–7 m chuqurlikda.

Sug‘orish grunt suvlari sathini va minerallashuvini sharqdan g‘arbga tomon ortib boruvchi tarzda ko‘targan. Narpay, Kattaqo‘rg‘on va Ishtixon tumanlarida grunt suvlari 3 m gacha chuqurlikda yotgan yerlar sug‘oriladigan yerlarning 41,1–47,4% ini tashkil etadi. Nurobod tumanidagi ikkita quduqda suv sathi 18 m chuqurlikdan 1,5 m gacha ko‘tarilgan; daryoga yaqin ayrim quduqlarda sath pasaymoqda — mualliflar buni o‘zandan qum-shag‘al qazib olinishi natijasida o‘zan chuqurlashgani bilan bog‘laydi.

Bulung‘ur, Jomboy, Urgut, Toyloq va Samarqand tumanlarining sug‘oriladigan yerlarida minerallashuv 1 g/l dan oshmaydi, Pastdarg‘om, Nurobod, Ishtixon, Oqdaryo va Payariqda 1–3 g/l gacha, Paxtachi, Narpay va Kattaqo‘rg‘onning kichik maydonlarida 3–5 g/l ga yetadi. G‘arbdagi bir quduqda minerallashuv 513 dan 3 201 mg/l gacha oshgan, sharqdagi quduqda esa 253–362 mg/l oralig‘ida qolgan. Mualliflar g‘arbga tomon oshishni nishabning kichikligi, grunt suvlari oqimining sekinlashishi va tog‘ oldidagi gips hamda karbonatlarga boy jinslardan tuzlarning erishi bilan izohlaydi.

Rasmlar (2)

O‘rta Zarafshon vohalarida g‘arbdagi Paxtachi va Narpaydan sharqdagi Samarqand va Bulung‘urgacha grunt suvlari chuqurligining rangli xaritasi: raqamlangan quduqlar, jadval va atrofida quduqlardagi sath grafiklari
4-rasm. O‘rta Zarafshon vohalari grunt suvlari sathining karta-sxemasi. Manba: B. E. Adenbaev va Kh. A. Baratov (2023).
Tumanlar bo‘yicha minerallashuvi 0–1, 1–3 va 3–5 g/l bo‘lgan grunt suvli sug‘oriladigan maydonlar ustunli diagrammasi: deyarli hammasi 1 g/l dan kam, Payariq, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Narpay va Paxtachida 1–3 g/l li kichik maydonlar bor
6-rasm. O‘rta Zarafshon vohalari hududidagi grunt suvlari minerallashuvining tumanlar kesimida o‘zgarishi. Manba: B. E. Adenbaev va Kh. A. Baratov (2023).

Iqtibos namunasi

B. E. Adenbaev and Kh. A. Baratov (2023). Change in groundwater regime Middle Zeravshan oases under the influence of irrigation. Gidrometeorologiya va atrof-muhit monitoringi (Hydrometeorology and Environmental Monitoring), 2023, No. 1, pp. 43–53. https://nigmi.uz/portfolio/hydrometeorology-and-environmental-monitoring-scientific-journal-%e2%84%96-1-2023-y/