Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Sobiq uran konlari hududidagi suv obyektlarining radiatsiyaviy monitoringi
Радиационный мониторинг водных объектов на территории бывших урановых рудников
- Centre for the Development of Professional Qualification of Medical Workers, Tashkent, Uzbekistan
- Department of Sanitary and Epidemiological Welfare and Public Health of Tashkent Region, Nurafshon, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Sobiq Yangiobod uran koni (1950-yillar oxiridan 1986-yilgacha ishlagan): taxminan 50 km², 7 ta maydonchada taxminan 2,6 mln m³ radioaktiv chiqindi.
- Suv yuzasidan 10 sm balandlikdagi gamma-nurlanish dozasi quvvati: 0,55–1,22 µZv/soat (7 ta maydonchadagi o‘rtacha qiymatlar).
- Shaxta suvlari: umumiy alfa-faollik 5,17–6,02 Bq/l, umumiy beta-faollik 2,05–2,29 Bq/l (me’yorlar 0,2 va 2,0 Bq/l).
- Yer usti suvlari: umumiy alfa-faollik 0,15–0,18 Bq/l, umumiy beta-faollik 0,94–1,22 Bq/l.
- Radiy-226 — 0,51–0,79 Bq/l gacha, toriy-232 — 0,53–0,69 Bq/l gacha, kaliy-40 — 21,73–47,12 Bq/l gacha; aralashuv darajalariga nisbatlar yig‘indisi 1,05–1,31 (me’yor 1).
Kalit so‘zlar
- umumiy alfa-faollik
- umumiy beta-faollik
- ekvivalent doza quvvati
- qazib olish va qayta ishlash
- tabiiy radionuklidlar
- radiatsiya monitoringi
- solishtirma faollik
- Yangiobod
Qisqacha mazmun
Yangiobod posyolkasi Toshkent viloyati tog‘larida, taxminan 1 300 m balandlikda, Kattasoy va Dukentsoy daryolari qo‘shiladigan joyda joylashgan. Undagi uran koni 1950-yillar oxiridan 1986-yilgacha ishlagan. Sobiq kon taxminan 50 km² maydonni egallaydi; daryolarga yaqin yettita maydonchada taxminan 2,6 mln m³ radioaktiv chiqindi ko‘milgan, ularni sel, ko‘chki va zilzilalar buzishi mumkin. Bu yerdagi suv obyektlari 2023-yildan beri kuzatib boriladi.
Mualliflar yettita maydonchada suv yuzasidan 10 sm balandlikda gamma-nurlanish dozasi quvvatini o‘lchab, shaxta suvlari (1, 3 va 5-maydonchalar) va yer usti suvlaridan (2, 4, 6 va 7-maydonchalar) namuna olgan. Umumiy alfa- va beta-faollik quruq qoldiqda, seziy-137, stronsiy-90, kaliy-40, radiy-226 va toriy-232 esa 10 litrdan bug‘latilgan namunalarda beta-gamma-spektrometriya usulida aniqlangan. Natijalar 0193-06-son SanQvaM (RXN-2006 va RXTASQ-2006) me’yorlari bilan solishtirilgan: umumiy alfa-faollik 0,2 Bq/l, umumiy beta-faollik 2,0 Bq/l, aralashuv darajalari seziy-137 uchun 11 Bq/l, stronsiy-90 uchun 5,0, radiy-226 uchun 1,0 va toriy-232 uchun 1,2 Bq/l, har bir faollikni o‘z aralashuv darajasiga bo‘lishdan olingan nisbatlar yig‘indisi esa 1 dan oshmasligi kerak.
Suv ustidagi o‘rtacha doza quvvati 0,55–1,22 µZv/soat bo‘lib, O‘zbekistonning aksariyat hududlaridagi fon qiymatlaridan yuqori. Shaxta suvlarining umumiy alfa-faolligi 5,17–6,02 Bq/l, umumiy beta-faolligi 2,05–2,29 Bq/l — ikkala me’yordan ham yuqori; yer usti suvlari esa me’yor doirasida: 0,15–0,18 va 0,94–1,22 Bq/l. Birorta radionuklid o‘z aralashuv darajasiga yetmagan (radiy-226 — 0,51–0,79 Bq/l gacha, toriy-232 — 0,53–0,69 Bq/l gacha), biroq barcha yetti maydoncha uchun keltirilgan nisbatlar yig‘indisi 1,05–1,31, ya’ni 1 dan katta; seziy-137 va stronsiy-90 ko‘pi bilan 0,17 va 0,02 Bq/l deb berilgan. Mualliflar sobiq konlar hududidagi radiatsiyaviy vaziyatni qoniqarsiz deb baholab, himoya choralarini ko‘rishga chaqiradi.
Iqtibos namunasi
D. A. Zaredinov, M. V. Li and F. F. Abdusattarov (2025). Radiation monitoring of water bodies on the territory of former uranium mines. Journal of Humanities & Natural Sciences, 2025, No. 18 (01), pp. 150–153. https://journals.tnmu.uz/index.php/gtfj/article/view/1342