Jurnal maqolasi (sharh)Bepul o‘qish mumkin
O‘zbekiston yer osti suvlari resurslari: ekologik va ekspluatatsion sharh
Groundwater resources of Uzbekistan: an environmental and operational overview
https://doi.org/10.2478/s13533-011-0062-y
Asosiy jihatlar
- Yer osti suvlari resurslari: yiliga 23–27 km³; 37% (qariyb 10 km³) yer osti oqimi va yog‘inlardan, 63% kanallar, suv omborlari va sug‘oriladigan yerlardan sizib o‘tgan suvdan.
- Prognoz mintaqaviy zaxiralar: yiliga 19,6 km³ — minerallashuvi 1 g/l gacha bo‘lgan suv 7,32 km³ (37%), 1–1,5 g/l — 2,61 km³ (13%), 1,5–3 g/l — 7,42 km³ (38%), 3–5 g/l — 1,26 km³ (7%), 5 g/l dan yuqori — 0,98 km³ (5%).
- Suv almashinuvi sikli davomiyligi: tog‘ gidrogeologik massivlarida 0,95–2,6 yil (Turon plitasida 2,1); tog‘lararo botiqlar, vodiylar va yoyilma konuslarda 18–50 yil (20–40); artezian havzalarida orogen hududlarda 95–640 yil, Turon plitasida 170–1 480 yil; cho‘llardagi chuchuk suv linzalarida 650 yildan kam.
- Suv olish: belgilangan 6,8 km³ chegara o‘rniga yiliga qariyb 7,5 km³. 2004-yilda suv olish tasdiqlangan zaxiralarning Qashqadaryo viloyatida 216%, Surxondaryoda 206%, Buxoroda 193%, Sirdaryoda 163% iga yetdi; mamlakatda jami 88 ta suvli qatlam hisobga olingan.
- Sifat: chuchuk yer osti suvlari (1 g/l gacha) 40% ga kamaygan; razvedka qilingan chuchuk suv zaxiralarining 35–38% i u yoki bu darajada ifloslangan va foydalanishga yaroqsiz. Amudaryo quyi oqimida grunt suvlari sathi 1980-yillardagi 15–20 m dan 2000-yillar boshida 1–1,5 m gacha ko‘tarilgan.
- Qo‘shni davlatlar bilan umumiy suvli qatlamlar: 11 ta — Qirg‘iziston (4), Tojikiston (4), Qozog‘iston (2, jumladan chuqur artezian Toshkentoldi qatlami) va Turkmaniston (1) bilan.
Kalit so‘zlar
- Markaziy Osiyo
- sho‘rlanish
- suv resurslarini boshqarish
- gidrogeologiya
- sug‘orish
- suvli qatlam
Qisqacha mazmun
Ushbu sharh O‘zbekiston yer osti suvlarining zaxirasi, sifati va boshqaruviga bag‘ishlangan. Mamlakat hududining qariyb 80 foizini cho‘l va dashtlar egallaydi, yer osti suvlari esa Pomir va Tyan-Shanga bog‘liq: bu tog‘larning qor va muzliklari daryolar hamda allyuvial suvli qatlamlarni to‘yintiradi. Atmosfera yog‘inlarining 5–22,5 foizi yer osti suvlarini to‘ldiradi. Tekisliklar navbatlashib yotgan to‘rtlamchi va pliotsen davri qumlari, qumoqlari va gillaridan tuzilgan; ular ayrim joylarda bosimli va yarim bosimli suvli qatlamlar hosil qiladi. Orolbo‘yidagi chuqur bo‘r davri qumtoshlarida artezian suvlar bor, ammo ba’zi joylarda ular foydalanish uchun juda sho‘r. Ko‘plab sayoz suvli qatlamlar sho‘rlangan (1–10 g/l), minerallashuv esa chuqurlik oshgani sari odatda kamayadi.
Mamlakat yer osti suvlari resurslari yiliga 23–27 km³ deb baholanadi. Ularning atigi 37 foizi tabiiy manbalardan — yer osti oqimi va yog‘inlardan, 63 foizi esa sug‘orish kanallari, suv omborlari va sug‘oriladigan dalalardan sizib o‘tgan suvdan hosil bo‘ladi. Mintaqaviy zaxiralar 13 ta gidrogeologik rayon kesimida baholanadi. Yer osti suvlari daryo deltalaridagi chuchuk grunt suvlarida (resurslarning qariyb 12 foizi) eng tez, artezian qatlamlarida (13 foiz) esa eng sekin yangilanadi: u yerda suv almashinuvi sikli 95 yildan 1 480 yilgacha davom etadi. Qolgan 75 foiz tog‘lararo botiqlar, daryo vodiylari va yoyilma konuslarga to‘g‘ri keladi, ularda sikl 18–50 yil.
Yer osti suvlari O‘zbekiston suv resurslarining qariyb 10 foizini beradi va asosan ichimlik suvi ta’minotida, kamroq sanoat va sug‘orishda ishlatiladi. Suv olish yiliga qariyb 7,5 km³ ga yetib, 6,8 km³ lik belgilangan chegaradan oshadi, qurg‘oqchil janubiy viloyatlarda esa tasdiqlangan zaxiralardan deyarli ikki baravar ko‘p suv olinadi. Sug‘orish grunt suvlari sathini ko‘tarib, tuproq va yer osti suvlarini sho‘rlantirdi: Amudaryo quyi oqimida suv sathi 1980-yillardagi 15–20 m chuqurlikdan 2000-yillar boshida 1–1,5 m gacha ko‘tarildi, minerallashuvi 1 g/l gacha bo‘lgan chuchuk yer osti suvlari esa 40 foizga kamaydi. O‘n bitta suvli qatlam qo‘shni davlatlar bilan umumiy, ular orasida Qozog‘iston bilan umumiy chuqur artezian Toshkentoldi qatlami ham bor. Mualliflar yer osti suvlari haqida alohida qonun qabul qilishni taklif qiladi.
Iqtibos namunasi
Shavkat Rakhmatullaev, Frédéric Huneau, Jusipbek Kazbekov, Hélène Celle-Jeanton, Mikael Motelica-Heino, Philippe Le Coustumer and Jamoljon Jumanov (2012). Groundwater resources of Uzbekistan: an environmental and operational overview. Central European Journal of Geosciences (now Open Geosciences), vol. 4, no. 1, pp. 67–80. https://doi.org/10.2478/s13533-011-0062-y