Book
SSSR gidrogeologiyasi. XXXIX jild. O‘zbekiston SSR
Гидрогеология СССР. Том XXXIX. Узбекская ССР
Asosiy jihatlar
- Toshkentoldi artezian havzasi: ilk bor 1948-yilda ochilgan yuqori bo‘r termal suvlari chekka quduqlarda 34–45 °C, markazda 65–70 °C; paleozoy ohaktoshlaridan soniyasiga 20–40 litr debitli, 55 °C li o‘zi otilib chiquvchi suv; geotermik gradient har 100 m ga 3–4,3 °C.
- Markaziy Qizilqum guruhi: 100–300 m chuqurlikda 32–40 °C li termal suv, debiti soniyasiga 40 litrgacha; Mingbuloq havzasida 268 m chuqurlikdagi bo‘r yotqiziqlarida 37,5 °C, bu yerda gradient odatdagi 3,55 °C o‘rniga har 100 m ga 12–40 °C gacha yetadi.
- Farg‘ona havzasi: Chortoq (Namangan) yaqinida 450–1 000 m chuqurlikdagi massaget qatlamlaridan chiqishda 72 °C li suv; gradient har 100 m ga 2,05–3,2 °C.
- Sirdaryo havzasi: yuqori bo‘r suvlari quduq og‘zida 30–45 °C; ayrim joylarda (Tumarastov hududi) gradient har 100 m ga 7–8 °C gacha oshadi.
- Zarafshon havzasi: Kattaqo‘rg‘on qudug‘idan (600 m) 45 °C li suv; paleogen–yuqori bo‘r kompleksi ustida hisoblangan harorat 22–103 °C; gradient har 100 m ga 3,3 °C.
- Surxondaryo havzasi: markazda yuqori bo‘r suvlari chiqishda 37–45 °C; 2 000–5 000 m dagi yura jinslarida hisoblangan harorat 100–180 °C; gradient har 100 m ga 2,7 °C.
- Amudaryo havzasi: Qorabovurda senoman–alb suvlari 55 °C (soniyasiga 8,5 litr), Xo‘jaquduqda 46 °C; Ustyurt guruhi: eng cho‘kkan qismida (Borsakelmas botig‘i) yuqori bo‘r qatlam suvlari harorati 50–75 °C.
Qisqacha mazmun
Sovet davridagi «SSSR gidrogeologiyasi» turkumining 39-jildi O‘zbekiston SSRga bag‘ishlangan. U 1971-yilda Moskvada «Nedra» nashriyotida G. A. Mavlyanov muharrirligida chiqqan, muharrir o‘rinbosarlari — V. A. Geyns, X. T. To‘laganov va N. N. Xo‘jaboyev. Kitobda 1968-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra O‘zbekistonning gidrogeologiyasi va muhandislik geologiyasi haqidagi bilimlar jamlangan. U to‘rt qismdan iborat: tabiiy sharoit va geologiya; har bir gidrogeologik hudud va artezian havzasining yer osti suvlari; yer osti suvlari resurslari, ulardan foydalanish, ularni muhofaza qilish va sug‘oriladigan yerlar; muhandislik geologiyasi. Kitobda 472 sahifa, 24 jadval, 91 rasm, 263 nomdagi adabiyotlar ro‘yxati va oltita xarita-ilova bor.
12-bob mineral va termal suvlarga bag‘ishlangan. O‘zbekistonda termal suvlar keng tarqalgan, ko‘pincha o‘zi otilib chiqadi va turli yoshdagi cho‘kindi jinslarda uchraydi; ularning barchasi ayni paytda mineral suv hamdir. Bobda har bir artezian havzasi uchun quduqdan chiqishdagi o‘lchangan harorat va geotermik gradient asosida hisoblangan harorat berilgan. Xulosaga ko‘ra, termal suvdan foydalanish iqtisodiy jihatdan foydali va texnik jihatdan mumkin bo‘lgan eng istiqbolli hududlar — Toshkentoldi, Farg‘ona va Sirdaryo artezian havzalari hamda Markaziy Qizilqum guruhi. U yerda o‘zi otilib chiqadigan quduqlar soniyasiga 20 litr va undan ko‘p suv berishi mumkin, statik bosim quduq og‘zidan 15–100 m yuqori.
Eng yuqori harorat chuqurlikda kutiladi: Farg‘ona havzasi markazida 4 800–6 600 m chuqurlikdagi paleogen suvlarida 150–160 °C, 5 000–7 000 m dagi bo‘r yotqiziqlarida 150–170 °C, Amudaryo havzasining Beshkent bukilmasida 5 000 m gacha chuqurlikdagi paleozoy jinslarida 150–190 °C. Bu chuqurlikdagi qiymatlar o‘lchov emas, geotermik gradientni chuqurlikka davom ettirib olingan hisob natijasidir.
Iqtibos namunasi
G. A. Mavlyanov, V. A. Geinz, Kh. T. Tulyaganov and N. N. Khodzhibaev (1971). Hydrogeology of the USSR. Volume XXXIX: Uzbek SSR. Gidrogeologiya SSSR (Hydrogeology of the USSR), vol. 39; Nedra, Moscow, 472 pp.. https://koha.lib.tpu.ru/bib/47685