Jurnal maqolasi
Radioaktiv chiqindilar saqlanadigan obyektda tuproq — suv — havo tizimida radionuklidlar migratsiyasi va ularning o‘zaro bog‘liqligi (O‘zbekiston)
Radionuclide migration and correlation in the soil–water–air environment at a radioactive waste storage site, Uzbekistan
- Institute of Nuclear Technologies, Samarkand State University, Samarkand, Uzbekistan
- Navoi State University of Mining and Technologies, Navoi, Uzbekistan
https://doi.org/10.1007/s10967-026-10977-y
Asosiy jihatlar
- 20 ta kuzatuv qudug‘i suvidagi uran: 2,32–12,25 Bk/l, o‘rtacha 5,78 Bk/l (JSST tavsiyasi taxminan 0,76 Bk/l).
- Xuddi shu suvdagi radiy-226: 0,111–0,241 Bk/l, o‘rtacha 0,177 Bk/l (nazorat darajasi 1 Bk/l).
- Tuproqdagi radiy-226: obyektda o‘rtacha 5 306,5 Bk/kg (114 dan 18 670 gacha), 33 ta nazorat nuqtasida 189,2 Bk/kg.
- Radiy-226 chuqurlik bo‘yicha: 0–5 sm da 4 676,2 Bk/kg, 45–50 sm da 5 936,8 Bk/kg.
- Tuproq havosidagi radon: yuzada 13,77 Bk/m³, 45–50 sm da 16,79 Bk/m³, nazorat maydonlarida 7,71 Bk/m³.
- Gamma-nurlanish doza quvvati: obyektda 0,095–0,85 mkZv/soat (o‘rtacha 0,313), aholi punktlarida 0,065–0,145 mkZv/soat (o‘rtacha 0,104).
Kalit so‘zlar
- tabiiy radionuklidlar
- radiologik baholash
- radionuklidlar migratsiyasi
- radon ekshalatsiyasi
- texnogen radioaktiv chiqindilar
Qisqacha mazmun
Texnogen radioaktiv chiqindilar saqlanadigan obyekt Navoiy viloyatida taxminan 7 km² maydonni egallaydi, eng yaqin aholi punktidan qariyb 1 km va qishloq xo‘jaligi yerlaridan 300 m uzoqlikda joylashgan. U asosan maydalangan granit jinslari, gidrometallurgik qayta ishlashning gilli qoldiqlari va mahalliy qumli-allyuvial gruntlardan iborat bo‘lib, mahalliy gruntdan qilingan to‘siqlar bilan sakkiz seksiyaga bo‘lingan. Iqlimi keskin kontinental va yarim qurg‘oqchil: o‘rtacha yillik havo harorati taxminan 15–16 °C, yog‘ingarchilik yiliga 200–230 mm, asosan qish va bahorda.
Tuproq namunalari sakkiz seksiyaning har biridagi beshta nuqtadan 0–5 sm va 45–50 sm chuqurlikda hamda obyekt atrofidagi 33 ta nazorat nuqtasidan olingan; radiy-226, toriy-232 va kaliy-40 MKS-AT1315 gamma-beta spektrometri bilan o‘lchangan. Tuproq havosidagi radon AlphaRad Plus radiometri bilan yuzada va 50 sm chuqurlikda, gamma-nurlanish doza quvvati esa DKS-96 dozimetri bilan to‘siqdan 5 m va yerdan 1 m balandlikdagi 20 ta stansiyada o‘lchangan. 20 ta kuzatuv qudug‘i suvi umumiy uranga (arsenazo III bilan fotometrik usul) va radiy-226 ga (KAMERA-01, emanatsion usul) tahlil qilingan; quduqlar quyi filtratsiya zonalarida joylashgan va chiqindilar orqali sizib o‘tadigan suvni yig‘adi.
Obyekt tuprog‘idagi radiy-226 o‘rtacha 5 306,5 Bk/kg (114 dan 18 670 Bk/kg gacha; variatsiya koeffitsiyenti 103,1%), nazorat nuqtalarida esa 189,2 Bk/kg; toriy-232 o‘rtacha 112,4 Bk/kg, kaliy-40 2 239,9 Bk/kg (nazorat nuqtalarida 26,8 va 475,7 Bk/kg). 45–50 sm chuqurlikda radiy yuzadagidan ko‘p (5 936,8 ga qarshi 4 676,2 Bk/kg; Uilkokson mezoni p = 0,070) — mualliflar buni suv bilan pastga ko‘chish deb izohlaydi, toriy esa qatlamlar orasida deyarli farq qilmaydi. Tuproq havosidagi radon yuzada o‘rtacha 13,77 Bk/m³, 45–50 sm chuqurlikda 16,79 Bk/m³, nazorat maydonlarida esa 7,71 Bk/m³ bo‘lib, radiy miqdoriga mos keladi (r ≈ 0,67–0,70; p < 0,01).
Kuzatuv quduqlari suvida umumiy uran 2,32–12,25 Bk/l (o‘rtacha 5,78 Bk/l) bo‘lgan, JSST tavsiya etgan 30 mkg/l qiymat esa taxminan 0,76 Bk/l ga to‘g‘ri keladi; radiy-226 0,111–0,241 Bk/l (o‘rtacha 0,177 Bk/l), ya’ni 1 Bk/l nazorat darajasidan past. Uran va radiy o‘zaro bog‘liq emas (r ≈ 0,07): mualliflar fikricha, uran erigan komplekslar ko‘rinishida ko‘chadi, radiy esa ion almashinuvi va sorbsiya bilan ushlanib qoladi. Obyektdagi doza quvvati 0,095–0,85 mkZv/soat (o‘rtacha 0,313 mkZv/soat), yaqin aholi punktlaridagidan (0,065–0,145 mkZv/soat, o‘rtacha 0,104 mkZv/soat) taxminan uch baravar yuqori. Mualliflar mavsumiy namuna olish, kuzatuv quduqlari tarmog‘ini kengaytirish va radioekologik monitoringni davom ettirishni taklif qiladi.
Iqtibos namunasi
U. Haydarov, A. Muzafarov and S. Khasanov (2026). Radionuclide migration and correlation in the soil–water–air environment at a radioactive waste storage site, Uzbekistan. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry, vol. 335, no. 7, pp. 4677–4689. https://doi.org/10.1007/s10967-026-10977-y