Geotermal.uzO‘zbekistonda geotermal energiya

Bosh sahifa / Tadqiqotlar

Kitob bobi

Yer osti suvlari resurslari

Groundwater resources

Abror Gafurov, Vadim Yapiyev, Mohamed Ahmed, Jay Sagin, Ali Torabi Haghighi, Aigul Akylbekova, Bjørn Kløve

Nashriyot saytida o‘qish Iqtibos

https://doi.org/10.4324/9780429436475-4

Asosiy jihatlar

  • Umumiy suv olishda yer osti suvlari ulushi: Tojikiston 19,7%, Afg‘oniston 15%, Turkmaniston 1,1%.
  • GRACE bo‘yicha umumiy suv zaxiralari o‘zgarishi: yiliga −3,35 ± 0,45 mm.
  • O‘rtacha yillik yog‘in: 299 mm (1979–2000) va 333 mm (2002–2017), 11% ga ko‘p.

Kalit so‘zlar

  • Orol dengizi havzasi
  • yer osti suvlari
  • GRACE
  • sug‘orish
  • sho‘rlanish

Qisqacha mazmun

Bob Orol dengizi havzasidagi yer osti suvlariga bag‘ishlangan. Yer osti suvlari qishloq joylarni, sug‘orishni va ayrim yirik shaharlarni suv bilan ta’minlaydi; suvli qatlamlar yer usti suvlariga qaraganda infratuzilmaga kamroq mablag‘ talab qilgani uchun qishloq xo‘jaligi ehtiyoji bilan birga ulardan foydalanish ham o‘smoqda. Umumiy suv olishdagi ulushi davlatlar bo‘yicha farq qiladi: eng yuqorisi Tojikiston (19,7%) va Afg‘onistonda (15%), eng pasti Turkmanistonda (1,1%); havza bo‘yicha esa u umumiy foydalanishning kichik qismi bo‘lib qolmoqda.

Yer osti suvlari sathi sug‘orish mavsumiga qarab o‘zgaradi. Sug‘orish tufayli sathning ko‘tarilishi tuproq sho‘rlanishini kuchaytirishi, pasayishi esa ekotizimlarga xavf solib, cho‘llanishga olib kelishi mumkin. Yerdan foydalanish va iqlim o‘zgarishining yer osti suvlariga ta’siri yaxshi o‘rganilmagan; tuproq qurib borgani sari to‘yinish kamayayotganga o‘xshaydi.

Yer osti suvlari bo‘yicha kuzatuv ma’lumotlari kam bo‘lgani uchun mualliflar umumiy suv zaxiralari o‘zgarishini GRACE sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari bilan baholadi. Zaxiralar yiliga 3,35 ± 0,45 mm ga kamaymoqda; mualliflar buni asosan bug‘lanishning ortishi va yer osti suvlarini tortib olish bilan bog‘laydi, garchi o‘rtacha yillik yog‘in 1979–2000 va 2002–2017-yillar orasida 11% ga oshgan bo‘lsa ham. Jadal sug‘oriladigan hududlarda yer osti suvlari sifati yomonlashgan, buning bir sababi — zovur tizimlariga endi qaralmayotgani.

Iqtibos namunasi

Abror Gafurov, Vadim Yapiyev, Mohamed Ahmed, Jay Sagin, Ali Torabi Haghighi, Aigul Akylbekova and Bjørn Kløve (2019). Groundwater resources. In: S. Xenarios, D. Schmidt-Vogt, M. Qadir, B. Janusz-Pawletta, I. Abdullaev (eds), The Aral Sea Basin: Water for Sustainable Development in Central Asia, chapter 4, pp. 39–51. https://doi.org/10.4324/9780429436475-4