Jurnal maqolasiBepul o‘qish mumkin
Shimoliy Qirg‘iziston mineral suvlari
Түндүк Кыргызстандын минералдык суулары
- Kyrgyz State University named after I. Arabaev, Bishkek, Kyrgyzstan
https://doi.org/10.33514/1694-7851-2026-2/3-27-37
Asosiy jihatlar
- Qirg‘izistonda 100 ga yaqin mineral suv chiqadigan joy; umumiy resurslar sutkasiga taxminan 50 ming m³.
- Issiq-Ota (Chuy): buloqlar 48–55 °C, 3,64 l/s; sakkizta quduq 20 l/s; 0,23–0,30 g/l; kremniy kislotasi 40–50 mg/l; N₂ 98%; zaxira sutkasiga 2,2 ming m³.
- Alamedin (Chuy): 20–30 °C; 5–7 l/s; 0,4–0,8 g/l; N₂ 98%.
- Teploklyuchenka yaqinidagi Oqsuv (Issiqko‘l): 57–60 °C; 18 l/s (1961); N₂ 95–99%; radon 0,4–5,6 Maxe birligi.
- Jeti-O‘g‘iz: 25–42 °C; 2,7 l/s; 0,9–13 g/l; pH 7,3–7,6; radon 18–400 Maxe birligi.
- Barbulak qudug‘i (1979): 1 100 m; 44 °C; 2,5 l/s; 4,0–4,7 g/l; N₂ 88–90%, CO₂ 4,2%, He 1,5%.
- Cho‘lpon-Ota quduqlari: 906–1 500 m; 48 °C; sutkasiga 1 736 m³; 15–40 g/l; Br 8–14 mg/l; I 1,0–3,2 mg/l.
- Chayek (Qashqaterak) qudug‘i (1981): 1 115 m; 47,5–48,5 °C; 5,2 g/l; Br 18–35 mg/l; I 1,5 mg/l.
Kalit so‘zlar
- Shimoliy Qirg‘iziston
- mineral suvlar
- gidrogeologiya
- minerallashuv
- kimyoviy tarkib
- termal buloqlar
- geologik tuzilish
- rekreatsiya resurslari
Qisqacha mazmun
I. Arabayev nomidagi Qirg‘iz davlat universitetidan A.T. Dyushembiyeva va A. Baktiyar qizi Tyan-Shanning shimoliy chekkasidagi Chuy, Issiqko‘l, Norin va Talas viloyatlari — Shimoliy Qirg‘iziston mineral va termal suvlarini hamda ularning mintaqa geologik tuzilmalari bilan bog‘liqligini tavsiflaydi. Qirg‘izistonda 100 ga yaqin mineral suv chiqadigan joy bor, ularning umumiy resurslari sutkasiga taxminan 50 ming m³. Chuy vodiysida quduqlar 1 000–2 500 m chuqurlikdan turli minerallashuvdagi azotli termal suvlarni yer yuziga chiqargan.
Bishkekdan 77 km janubi-sharqda, Qirg‘iz Ola-To‘sining shimoliy yonbag‘rida 1 775 m balandlikda joylashgan Issiq-Ota issiq buloqlari granit-diorit intruziyasi yorib o‘tgan paleozoy metamorfik va cho‘kindi jinslaridagi meridional yo‘nalishli chuqur uzilma bo‘ylab chiqadi. Suv harorati 48–55 °C, vodorod sulfid hidi keladi, kam minerallashgan (0,23–0,30 g/l) sulfat-xlorid-gidrokarbonatli natriyli suv bo‘lib, kremniy kislotasi 40–50 mg/l; gazining 98% i azot. Buloqlar jami 3,64 l/s, konning sakkizta qudug‘i esa 20 l/s suv beradi; sutkasiga 2,2 ming m³ zaxira Issiq-Ota kurortini ta’minlaydi. Bishkekdan 30 km janubda, 1 700 m balandlikdagi Alamedin buloqlari granitlardagi uzilma orqali 20–30 °C haroratda chiqadi: 5–7 l/s, minerallashuvi 0,4–0,8 g/l bo‘lgan gidrokarbonat-sulfatli kalsiy-natriyli suv, gazining 98% i azot.
Issiqko‘l atrofida suvlar Terskey va Kungey Ola-To‘sining chuqur uzilmalari bilan bog‘liq va asosan termal bo‘lib, tarkibida radon, yod, brom va vodorod sulfid bor. Teploklyuchenka yaqinidagi Oqsuv buloqlari granit-porfirlardan 57–60 °C haroratda chiqadi, 1961-yilda 18 l/s suv bergan va Oqsuv sanatoriysini ta’minlaydi; 8–10 km janubroqdagi Oltin-Arashon buloqlari ham shunga o‘xshash. Boshqa issiq buloqlar — Jeti-O‘g‘iz (25–42 °C, 0,9 dan 13 g/l gacha, radonli), Bozuchuk (28–30 °C, 0,8 g/l), Juukuchak (31–34 °C, 260 m li quduqdan ham), Sarijaz (50 °C) va Tong tumanidagi Kerege-Tosh (46 °C). Ko‘l qirg‘og‘idan 600 m narida 1979-yilda burg‘ulangan Barbulak qudug‘i 1 100 m chuqurlikdagi yoriqli paleozoy qumtosh va alevrolitlaridan o‘zi oqib chiqadi: 44 °C, 2,5 l/s, minerallashuvi 4,0–4,7 g/l bo‘lgan sulfat-xloridli kalsiy-natriyli suv, gazining 88–90% i azot va 1,5% i geliy. Shimoliy qirg‘oqdagi Cho‘lpon-Otada quduqlar suvni 906–1 500 m dagi pliotsen qumtosh va argillitlaridan oladi: 48 °C, sutkasiga jami 1 736 m³, minerallashuvi 15–40 g/l bo‘lgan xlorid-sulfatli natriy-kaliyli suv, bromi 8–14 mg/l, yodi 1,0–3,2 mg/l; undan bir nechta sanatoriy foydalanadi.
Norin viloyatidagi mineral suvlarning aksariyati chuqur uzilmalar va CO₂ ning mantiya manbalari bilan bog‘liq sovuq karbonat angidridli suvlardir, masalan, Qoraqecha (3–4 °C, erigan CO₂ 1 568–2 335 mg/l) va Chatirko‘l (5–7 g/l). Istisno — 1981-yilda Chayekdan 3 km shimoli-sharqda burg‘ulangan Chayek (Qashqaterak) qudug‘i: u 1 115 m dagi pliotsen gravelitlaridan 47,5–48,5 °C li, minerallashuvi 5,2 g/l, bromi 18–35 mg/l bo‘lgan xloridli natriyli suv chiqaradi. Talas viloyati buloqlari kam o‘rganilgan. Mualliflar ayrim buloqlar sutkasiga 400–3 000 m³ suv berishini, qurilish, muhofaza zonalarining yetishmasligi va debitning o‘zgarishi buloqlarga xavf solishini qayd etib, ularni muhofaza qilish, raqamli monitoring va kurort resurslarini boshqarishning yagona davlat tizimini yaratishga chaqiradi.
Iqtibos namunasi
A. T. Dyushembieva and A. Baktyar kyzy (2026). Mineral waters of northern Kyrgyzstan. Vestnik Kyrgyzskogo gosudarstvennogo universiteta imeni I. Arabaeva (Bulletin of Kyrgyz State University named after I. Arabaev), 2026, No. 2/3, pp. 27–37. https://doi.org/10.33514/1694-7851-2026-2/3-27-37