Konferensiya maqolasiBepul o‘qish mumkin
Toshkent viloyati yer osti mineral suvlarining monitoringi
Мониторинг подземных минеральных вод Ташкентской области Республики Узбекистан
- Faculty of Geology and Engineering Geology, National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan
Asosiy jihatlar
- Senoman (yuqori bo‘r) suvli qatlami, Toshkent oldi artezian havzasi: chuqurligi 800–2 080 m; quduq og‘zida ortiqcha bosimi 18–20 atm bo‘lgan, o‘zi oqib chiqadigan quduqlar.
- Quduq og‘zidagi harorat 42–67 °C; o‘rtacha solishtirma debit 0,7–1,2 l/s; minerallashuv 0,5–0,9 g/l; pH 7,2–8,2.
- Kremniy kislotasi 0,03–0,04 g/l; metabor kislotasi 0,0063 g/l; erigan gaz: N₂ 72,8–89,6%, O₂ 12–18,6%, CO₂ 0,5–8,9%.
- «Chinobod» sanatoriysi, 9 (7)-son quduq: 1 544 m; minerallashuv 0,67 g/l; HCO₃ 46, Cl 27, SO₄ 26, Na+K 91 (%-ekv.).
- «Botanika» sanatoriysi (Qibray tumani), 10-son quduq: 2 272 m; minerallashuv 0,37 g/l; HCO₃ 12, SO₄ 53, Na+K 93 (%-ekv.).
Kalit so‘zlar
- balneoiqlimiy kurortlar
- gidrogeologiya
- shifobaxsh mineral suvlar
- yer osti suvlari monitoringi
- yer osti mineral suvlari
- foydali qazilmalar
- O‘zbekiston Respublikasi
- Toshkent viloyati
Qisqacha mazmun
O‘zbekiston Milliy universiteti geologiya va muhandislik geologiyasi fakultetidan M.A. Abdullayeva Toshkent oldi artezian havzasi mineral suvlarining kimyoviy tarkibi qanday shakllanishi haqidagi ma’lumotlarni umumlashtiradi. Ish mineral suv quduqlariga dala chiqishlari, laboratoriya tahlillari va avvalgi tadqiqotlarga tayanadi; suvlar mineral ichimlik suvlariga oid O‘zDSt 540:2010 standarti bilan solishtirilgan. Toshkent viloyatida balneologik kurortlar ko‘p, jumladan Zangiota, Nazarbek, Semurg‘, Chinobod, Toshminvody, Semashko va Botanika.
Havzada mineral suvlar yuqori bo‘r davrining senoman suvli qatlamida yotadi va 800–2 080 m chuqurlikda ochiladi. Ular bosimli va o‘zi oqib chiqadi: quduq og‘zida ortiqcha bosim 18–20 atmosfera, harorat 42–67 °C. O‘rtacha solishtirma debit 0,7–1,2 l/s, minerallashuvi 0,5–0,9 g/l. Suv gidrokarbonatli natriyli, xloridlar biroz ko‘proq, ba’zan sulfatlar ham bor; kremniy kislotasi 0,03–0,04 g/l, metabor kislotasi 0,0063 g/l. Erigan gaz tarkibida azot 72,8–89,6%, kislorod 12–18,6%, karbonat angidrid 0,5–8,9%. Suv yumshoq va ishqoriy, pH 7,2–8,2. Senoman suvli qatlamining asosiy resurslari Qozog‘iston hududida shakllanib, ikki qo‘shni davlat hududiga tarqaladi.
Senoman suvli qatlamidan 1960-yillardan beri jadal foydalanilgani ayrim quduqlarda bosimni pasaytirib, suv tarkibini o‘zgartirgan; muallif nazoratsiz foydalanish resursni tugatib qo‘yishi mumkinligidan ogohlantiradi. «Chinobod» va «Mersian» sanatoriylari quduqlaridan olingan namunalarda qattiqlik ruxsat etilgan me’yordan yuqori chiqqan. «Chinobod» sanatoriysida chuqurligi 2 305 m va 1 544 m bo‘lgan ikkita quduq bor. Jadvalda ikki quduq suvi gidrokarbonat-sulfatli natriy-kaliyli suv deb tasniflanib, formulalari keltirilgan: «Chinobod»dagi 1 544 m chuqurlikdagi 9 (7)-son quduq va Qibray tumanidagi «Botanika» sanatoriysining 2 272 m chuqurlikdagi 10-son qudug‘i. Har ikki sanatoriydagi chuqur quduqlar Aitmetova va Meyliyeva (2021) ishida ham tavsiflangan.
Muallifning xulosasiga ko‘ra, suvlarning balneologik xossalari, prognoz va ishlatish zaxiralari ularni balneologiyada, idishlarga quyishda va xalq xo‘jaligining boshqa sohalarida ishlatish uchun istiqbolli qiladi.
Iqtibos namunasi
M. A. Abdullaeva (2024). Monitoring of underground mineral waters of Tashkent region, Republic of Uzbekistan. Molodost'. Intellekt. Initsiativa (Youth. Intellect. Initiative): proceedings of the 12th International Scientific and Practical Conference of Students and Master's Students (Vitebsk, 26 April 2024), vol. 1, pp. 66–67, ISBN 978-985-30-0123-5. https://rep.vsu.by/handle/123456789/43207